Bu sayfa, 26. Dünya Psikiyatri Kongresi'nde sunulan çalışmanın yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış Türkçe özetidir. Çalışmanın sahibi sunan yazarlardır; atıf için orijinal kaynağa başvurun.

EV0661

İşkence ve hekimin katılımı: işlevsel bir bakış

TORTURE AND THE PHYSICIAN'S INVOLVEMENT: A FUNCTIONAL UNDERSTANDING

Hekimlerin işkenceye katılımı tekil bir döneme özgü bir sapma değil, beş yüzyıl boyunca tutarlı biçimde yinelenen ve tıbbın işkenceyi denetlemekten çok sürdürmeye hizmet ettiği bir örüntüdür.

Çalışmanın amacı, hekimlerin işkenceye katılımının tarihini izleyen bir eğitim modülü oluşturmak ve mevcut ile gelecekteki sağlık çalışanlarını İstanbul Protokolü uyarınca işkence mağdurlarının değerlendirilmesi konusunda eğitmektir. Çalışma tarihsel bir derleme olarak kurgulanmış; işkence, Dünya Tabipler Birliği 1975 Tokyo Bildirgesi ve 1984 tarihli Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşme temel alınarak, yetke konumundaki bir kişinin bilgi almak, itiraf elde etmek, cezalandırmak ya da yıldırmak amacıyla kasıtlı olarak ağır fiziksel veya ruhsal acı vermesi olarak tanımlanmıştır. Tarihsel izlek antik Yunan ve Roma'dan (köleleştirilmiş kişilerden doğru tanıklık almanın tek güvenilir yolu sayılması, 6. yüzyılda Papa I. Gregorius'un işkenceyle elde edilen tanıklığın güvenilmez olduğunu bildirmesi), Orta Çağ ve Engizisyon dönemine (1532 tarihli Constitutio Criminalis Carolina uyarınca Şarlken'in hekimlerden sanıkların işkenceye dayanıp dayanamayacağını onaylamalarını istemesi), Aydınlanma'ya (itirafların güvenilmezliğine yönelik ilk örgütlü tıbbi eleştiri, Dr. Ferdinand Leber'in katkısıyla 1776'da Avusturya'da işkencenin resmen kaldırılması ve 1800'e dek Avrupa'da waterboarding gibi uygulamaların yasaklanması) ve 20. yüzyıla uzanmaktadır. Poster, 20. yüzyıl öncesinde hekimlerin yeni işkence yöntemleri geliştirmekten çok üç edilgen rol üstlendiğini belirtmektedir: mağdurun ölümünü önlemek için işkencenin durdurulması gerektiğini bildirmek, bilinç kaybı iddiasının doğruluğunu değerlendirmek ve sorgunun sürebilmesi için mağdurları seanslar arasında tedavi etmek. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Nürnberg yargılamalarında yirmi Nazi hekiminin insan denekler üzerindeki tıbbi suçlar nedeniyle yargılanması, gönüllü onam ve zarar vermeme ilkeleri üzerine kurulu Nürnberg Kodu'nu doğurmuş; buna karşın uyku yoksunluğu, izolasyon ve farmakolojik denetim gibi fiziksel iz bırakmayan yöntemler ile Ebu Garip örneği ve Lotfi al-Arabi El Gherissi'nin tanıklığı, hekim katılımının sürdüğünü göstermektedir. İstanbul Protokolü, 1993'te gözaltında yaşamını yitiren bir kişinin ölüm nedeninin resmi olarak açlık grevine bağlı akciğer ödemi bildirilmesine karşın ailesinin fiziksel istismar bulgularını belgelemesi ve Türk Tabipleri Birliği'nin alternatif rapor sunması sonrası kamuoyu tepkisiyle, 15 ülkeden 40'ı aşkın kuruluştan 75'ten fazla uzmanın katkısıyla oluşturulmuş; protokol görüşmenin koşulları, öznenin olay anlatısı, fiziksel ve psikolojik muayene, kanıta ilişkin görüş ve yazarlık kaydı gibi rapor bileşenleri ile fiziksel inceleme ve psikiyatrik değerlendirme başlıklarını ve kolluk, cezaevi ya da orduda çalışan sağlık çalışanlarının ikili yükümlülük (dual obligation) sorunlarını tanımlamaktadır. Sonuç olarak Nürnberg Kodu, Tokyo Bildirgesi ve Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşme hekimlerin işkenceye katılımını kurumsal ya da devlet baskısından bağımsız olarak açıkça yasaklamasına karşın son yirmi yılın belgelenmiş olguları tıbbi etik ile gözaltı ortamlarındaki tıbbi uygulama arasındaki açığın kapanmadığını göstermekte; bu tarihin anlaşılması klinisyenlerin tıbbın araçsallaştırıldığı örüntüleri tanımasını sağlamakta ve bağımsız denetimin neden temel bir güvence olduğunu pekiştirmektedir.

Tüm WCP 2026 özetleri