Bu sayfa, 26. Dünya Psikiyatri Kongresi'nde sunulan çalışmanın yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış Türkçe özetidir. Çalışmanın sahibi sunan yazarlardır; atıf için orijinal kaynağa başvurun.

EV0598

Portekiz'in yeni ruh sağlığı yasası: temel değişiklikler ve doğurguları

THE NEW MENTAL HEALTH LAW IN PORTUGAL: KEY CHANGES AND IMPLICATIONS

Portekiz'in 2023 tarihli yeni Ruh Sağlığı Yasası, zorunlu yatış yerine toplum temelli ve haklara dayalı istemsiz tedavi anlayışını getirerek iyileşme odaklı bir sisteme geçişi temsil etmektedir.

Çalışmanın amacı, Portekiz'de 2023 yılında yürürlüğe giren ve 1998 tarihli yasal çerçevenin yerini alan yeni Ruh Sağlığı Yasası'nın (35/2023 sayılı Yasa) başlıca yeniliklerini özetlemek ve bunların klinik uygulama, hizmet örgütlenmesi ile hasta özerkliği açısından olası doğurgularını tartışmaktır. Yasa, ulusal mevzuatı uluslararası insan hakları standartları ve çağdaş psikiyatri uygulamasıyla uyumlulaştırmayı hedeflemektedir. Yöntem olarak yeni yasanın ve ilgili hukuki ile akademik kaynakların anlatısal derlemesi (narrative review) yapılmış; hasta hakları, istemsiz tedavi, toplum temelli bakım ve ruh sağlığı hizmetlerinin bütünleştirilmesine ilişkin temel hükümler çözümlenmiştir. Yasa kişi merkezli ve damgalayıcı olmayan bir dil benimseyerek "akıl hastası kişi" gibi ifadeleri "ruh sağlığı bakımına gereksinimi olan kişi" ile değiştirmekte; onur, özerklik, ayrımcılık yasağı ve katılımı temel ilkeler olarak belirlemekte, en az kısıtlayıcı ortamda bütünleşik ve bireyselleştirilmiş bakım hakkını tanımaktadır. Hastaneye yatış son çare olarak tanımlanmakta, öncelik toplum temelli ve çok disiplinli bakıma verilmekte; hastalar karar verme kapasitelerine göre bilgilendirilmiş karar alma ve önceden açıkladıkları tercihlerin gözetilmesi haklarına sahip olmakta, ruh sağlığı ön talimatları (advance directives) yatış, psikotrop ilaç, zorlayıcı önlemler ve elektrokonvülsif tedaviyi kapsayabilmektedir; ayrıca hakların kullanımında hastayı desteklemek üzere hastanın seçtiği bir "güven kişisi" tanımlanmıştır. Merkezi bir reform, "zorunlu hastaneye yatış" kavramının "istemsiz tedavi" ile değiştirilerek tedavi gereksiniminin tedavi ortamından ayrılmasıdır: istemsiz tedavi mümkün olduğunca toplum içinde verilmeli, yatış yalnızca tıbbi olarak öngörülen tedaviyi sağlamanın tek yolu olduğunda uygulanmalıdır. Posterdeki şemaya göre istemsiz tedavi için kümülatif ölçütlerin tümü karşılanmalıdır: klinik olarak tanınan bir ruhsal bozukluğun bulunması, kişinin tedaviyi reddetmesi, hukuken korunan kişisel ya da mülkiyet çıkarları açısından tehlike bulunması ve tedavinin iyileşme odaklı bir amaç taşıması; girişim ayrıca gerekli, uygun ve orantılı olmalı, ayaktan tedavi öncelenmeli, en az kısıtlayıcı seçenek uygulanmalı ve yargısal denetim sağlanmalıdır. Usule ilişkin güvenceler arasında hukuki temsil, iki psikiyatrist tarafından değerlendirme, yargı sürecine katılım, itiraz hakkı ve en az iki ayda bir zorunlu gözden geçirme yer almakta; izolasyon ile fiziksel ya da kimyasal tespit yalnızca ciddi ve yakın zarar durumlarında, son çare olarak ve mümkün olan en kısa süreyle sınırlandırılmaktadır. Yazarlar, yasanın haklara dayalı ve iyileşme odaklı bir ruh sağlığı sistemine doğru önemli bir dönüşümü temsil ettiğini, ancak gerçek etkisinin iyi kaynaklandırılmış toplum ekiplerine, standartlaştırılmış klinik süreçlere ve sağlık, yargı ile sosyal hizmetler arasındaki eşgüdüme bağlı olacağını belirtmektedir.

Tüm WCP 2026 özetleri