Mezar ziyareti, mevlit, taziye: bunlar yasa gerçekten iyi geliyor mu? Literatürün cevabı beklenenden farklı.
Yasın kendisi bir hastalık değil. Doğal ölümlerin ardından uzamış yas bozukluğu riski yaklaşık %10 (Lundorff ve ark., J Affect Disord, 2017).
Kaza, cinayet, intihar gibi doğal olmayan kayıplarda aynı oran %49 (Djelantik ve ark., 2020).
Ritüel tarafında iki farklı kanıt var, ikisini de söylemek gerekiyor.
Deneysel çalışmada ritüel yapan ya da yaptığı ritüeli anlatan katılımcılar daha az yas bildirdi. Aradaki yolu kontrol duygusu taşıdı.
Etki, ritüellerin işe yaradığına inanmayanlarda da görüldü (Norton ve Gino, J Exp Psychol Gen, 2014).
Ama gerçek yaslılarla yapılan saha çalışmaları bunu doğrulamıyor. Hollanda’da 552 kişilik örneklemde ritüel kullanımı ile yas belirtileri
arasında anlamlı ilişki çıkmadı (Mitima Verloop ve ark., Death Studies,2019). Türkiye’de 114 kişiyle yapılan çalışmada da ritüellerin
uygulanması yas tepkilerini değiştirmedi (Şimşek Arslan ve Buldukoğlu,OMEGA, 2021). On yedi çalışmalık derlemede cenazeye katılımın yararını 5 çalışma gösterdi, 6 çalışma gösteremedi (Burrell ve Selman, OMEGA, 2020).
Peki fark yaratan ne? Ritüelin biçimi değil, kişinin o ritüel üzerinde söz hakkı olması. Türkiye’de yaslı kadınlarla yapılan görüşmelerde
yaslıyı yalnız bırakmama geleneği, kendi alanını koruyabilenler için taşıyıcı bir destek oldu. Süreç üzerinde kontrolü olmayanlar ise aynı
geleneği zorlayıcı buldu (Aksöz Efe ve ark., Death Studies, 2018).
Uygulanabilir hâli şu:
1. Ritüeli kendinize göre kurun. Kalıba uymak zorunda değilsiniz.
2. İzleyici değil katılan olun. Düzenlemede rol alın.
3. Mezar ziyaretini onu aramak için değil, hatırlamak ve devam ettirmek için kullanın.
4. Yalnızlığı hedef alın. Ritüelden çok yalnızlık yas şiddetini yordadı (Zou ve ark., 2022).
5. Kaçınmayı fark edin. Uzak durmak kısa vadede rahatlatır, uzun vadede uzatır.
Yas uzuyor ve işlevselliğinizi bozuyorsa yasa özgü psikoterapinin etkisi gösterildi (Shear ve ark., JAMA Psychiatry, 2016).
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.