Bu sayfa, 26. Dünya Psikiyatri Kongresi'nde sunulan çalışmanın yapay zekâ desteğiyle hazırlanmış Türkçe özetidir. Çalışmanın sahibi sunan yazarlardır; atıf için orijinal kaynağa başvurun.

EV0005

Bağımlılıklarda metilfenidat: DEHB olan ve olmayan erişkinlerde madde kullanımı ve bağımlılık yapan davranışlara ilişkin gelişen kanıtlar

METHYLPHENIDATE IN ADDICTIONS: EMERGING EVIDENCE ACROSS SUBSTANCE USE AND ADDICTIVE BEHAVIOURS IN ADULTS WITH AND WITHOUT ADHD

Metilfenidat henüz genel bir bağımlılık karşıtı tedavi değildir; en güçlü klinik sinyal amfetamin tipi uyarıcı kullanım bozukluğunda görülmekte, ancak etkiler mütevazı ve heterojendir.

Çalışmanın amacı, metilfenidatın (methylphenidate, MPH) bağımlılıklardaki "yeni" kullanımlarına ilişkin kanıtları madde kullanım bozuklukları ile bağımlılık yapan davranışlar ve DEHB olan ile olmayan gruplar ayrımında eleştirel biçimde gözden geçirmektir. Yöntem anlatısal derlemedir (narrative review). Mekanistik gerekçe, DEHB ile bağımlılıklar arasındaki yüksek eştanı ve daha ağır seyir, dürtüsellik, bozulmuş ketleme ve ödülü erteleme güçlüğünden oluşan ortak fenotip, fronto striatal ve talamo striatal devrelerde dopamin ve noradrenalin üzerinden örtüşme ile metilfenidatın yürütücü kontrolü güçlendirmesine dayandırılmakta; posterde bunun kanıtlanmış nedensellik değil biyolojik akla yatkınlık olduğu vurgulanmaktadır. Kanıt gradyanında en güçlü klinik sinyal amfetamin tipi uyarıcı kullanım bozukluğundadır: 10 randomize kontrollü çalışma ve 561 katılımcıyı kapsayan bir meta analizde aşerme azalmış ve uyarıcı kullanımında mütevazı düşüşler görülmüş, ancak etkiler küçük ve heterojen bulunmuş; daha yüksek dozlar ve daha uzun tedavi daha iyi sonuçlarla ilişkilendirilmiş, sürdürülmüş yoksunluk için sağlam bir yarar gösterilememiştir. ASAM/AAAP 2024 kılavuzu, özellikle ayda 10 gün ve üzeri kullanan ve DEHB eştanısı olan zenginleştirilmiş alt gruplarda uzun etkili metilfenidatın değerlendirilebileceğini koşullu öneri ve düşük kanıt düzeyiyle belirtmektedir. Kokainde gerçek yaşam kohort verileri olumluyken klinik çalışmalar ve Cochrane kanıtları sürdürülmüş yoksunlukta plaseboya sağlam bir üstünlük göstermemekte, esrarda yalnız nörobiyolojik veri (talamik modülasyon ve talamus ile nukleus akkumbens bağlantısallığındaki değişiklikler) bulunmakta, tütün, alkol ve opioidlerde doğrudan bağımlılık karşıtı etkiye ilişkin tutarlı kanıt yer almamaktadır. Bağımlılık yapan davranışlarda (problemli internet kullanımı, kompulsif satın alma, yeme bağımlılığı benzeri belirtiler, kompulsif cinsel davranış) DEHB olan erişkinlerde ileriye dönük veriler belirtilerde, dürtüsellikte ve duygudurum belirtilerinde azalma önermekte, ancak kontrollü çalışmalar hâlâ eksiktir. Güvenlik açısından endikasyon dışı kullanımda uzun etkili formülasyonlar, kardiyovasküler tarama ve izlem, kötüye kullanım ve saptırma açısından izlem ile dikkatli hasta seçimi ve takip önerilmektedir.

Tüm WCP 2026 özetleri