Fiziksel egzersiz, başta depresyon, anksiyete ve şizofreni olmak üzere birçok psikiyatrik bozuklukta güçlü kanıtlara dayalı faydalar sunmaktadır. Klinik rehberler, egzersizi ruh sağlığı müdahalelerinin temel bir bileşeni olarak giderek daha fazla tavsiye etmektedir. Ancak, bu önerilerin klinik pratiğe aktarılmasında ciddi bir “bilme-yapma” uçurumu bulunmaktadır. Hastalara tıbbi olarak önerilse dahi, egzersize başlama ve devam etme oranları düşüktür. Bu derleme, egzersizin psikiyatrideki rolünü, önerilmemesinin “optimal altı bakım” olarak değerlendirilmesini , hastaların bu önerilere uymamasının ardındaki rasyonel olmayan karar verme süreçlerini ve davranış değişikliği yaratmak için gereken çok boyutlu stratejileri sağlanan kaynaklar ışığında sentezlemektedir.
Egzersizin Psikiyatrideki Kanıta Dayalı Rolü Spor ve fiziksel aktivite, psikiyatrik tedavide tamamlayıcı ve etkili bir müdahale olarak öne çıkmaktadır. Araştırmalar, sporun özellikle Majör Depresif Bozukluk (MDD) semptomlarını azaltmada orta ila yüksek düzeyde bir etkiye sahip olduğunu ve bu etkinin antidepresan veya psikoterapiye benzer olabildiğini göstermektedir. Faydalar depresyonla sınırlı değildir; anksiyete bozuklukları, şizofreni, madde kullanım bozuklukları, DEHB ve yeme bozuklukları gibi geniş bir yelpazedeki durumlarda da semptomlarda iyileşme ve yaşam kalitesinde artış bildirilmiştir. En çok çalışılan ve etkili bulunan yöntem, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik egzersizdir.
Klinik Sorumluluk: Egzersiz Önermemek “Optimal Altı Bakım” mıdır? Egzersizin faydalarına dair biriken güçlü kanıtlar, profesyonel standartları da etkilemektedir. Uluslararası klinik rehberler, egzersizi (özellikle MDD için) ruh sağlığı hizmetlerinin temel bir bileşeni olarak önermektedir. Sağlanan kaynaklara göre, psikiyatrik hastalara egzersiz önermemenin yasal olarak “malpraktis” (tıbbi uygulama hatası) olduğuna dair yerleşik bir yasal fikir birliği bulunmamaktadır. Bununla birlikte, güçlü kanıtlar ve rehberler göz önüne alındığında, egzersiz tavsiyesini atlamak, giderek artan bir şekilde “optimal altı bakım” (suboptimal care) olarak görülmektedir. Klinik standartlar, egzersizi psikiyatrik bakımın kilit bir bileşeni olarak destekleme yönünde ilerlemektedir.
Paradoks: Tıbbi Öneriye Rağmen Neden Egzersiz Yapılmıyor? Klinik pratikteki en büyük zorluk, bu kanıta dayalı önerilerin hastalar tarafından uygulanmamasıdır. Tıbbi olarak egzersiz önerilse bile, birçok insan düzenli fiziksel aktiviteye başlamaz veya devam ettirmez. Bu uyumsuzluğun arkasındaki nedenler çok boyutludur. En sık bildirilen engeller; zaman eksikliği (yoğun iş ve aile sorumlulukları), motivasyon eksikliği (düşük öz disiplin, ilgi eksikliği), mevcut sağlık sorunları (kronik ağrı, yorgunluk) ve ekonomik veya çevresel engellerdir (spor salonu maliyeti, uygun ortam eksikliği). Ayrıca, sosyal destek eksikliği de önemli bir bariyer olarak ortaya çıkmaktadır.
Karar Verme Süreçlerinin Rolü: “İrrasyonel” Hasta mı, “Sınırlı Rasyonel” İnsan mı? Hastaların “kendileri için iyi olduğunu bilmelerine rağmen” egzersiz yapmamaları, insan karar verme mekanizmalarının doğasıyla yakından ilişkilidir. Araştırmalar, insanların genellikle tam anlamıyla rasyonel kararlar vermediğini doğrulamaktadır. Kararlarımız, klasik rasyonellikten ziyade, duygular, bilişsel sınırlılıklar ve bağlamsal faktörler tarafından şekillenir.
“Sınırlı rasyonellik” (bounded rationality) kavramı, insanların karmaşık durumlarda en optimal kararı aramak yerine, sezgisel ve basit kurallar (heuristics) kullanarak “yeterince iyi” sonuçlara ulaşmaya çalıştığını öne sürer. Duygular bu süreçte merkezi bir rol oynar; örneğin, seçeneklerin sunuluş biçimine (çerçeveleme etkisi) göre kararlar değişebilir veya duygusal tepkiler rasyonel fayda maksimizasyonunun önüne geçebilir. Bu açıdan bakıldığında, bir hastanın egzersiz yapmaması “irrasyonel” bir inattan ziyade; yorgunluk, motivasyonsuzluk veya zaman baskısı gibi faktörler altında verilen “uyarlanabilir” (adaptive) bir tepki olabilir.
5. Çözüm: Bilgi Vermenin Ötesinde Davranış Değişikliği Yaratmak Egzersiz uyumundaki başarısızlık, müdahale stratejimizin de “rasyonel” varsayımlara (yani “sadece söylemenin yeterli olacağı” varsayımına) dayandığını göstermektedir. Oysa davranış değişikliği üzerine yapılan çalışmalar, tek başına bilgi vermenin genellikle yetersiz olduğunu ve etkisinin sınırlı kaldığını net bir şekilde ortaya koymaktadır.
Etkili bir davranış değişikliği yaratabilmek için bilişsel, duygusal, sosyal ve yapısal faktörlerin bütüncül olarak ele alınması gerekir. Başarılı müdahaleler şu unsurları içermelidir:
Tutum ve Öz-Yeterlik: Sadece bilgiyi değil, hastanın tutumlarını, sosyal norm algısını ve en önemlisi o davranışı yapabileceğine dair kendine olan güvenini (öz-yeterlik) hedeflemek.
Alışkanlıklar: Güçlü alışkanlıklar, tutum değişikliklerinin davranışa yansımasını engeller. Bu nedenle mevcut (sedanter) alışkanlıkların kırılması ve yeni (aktif) alışkanlıkların oluşturulması gerekir.
Sosyal Destek: Sosyal çevre, normlar ve destek, değişikliğin sürdürülmesinde kritik rol oynar.
Öz-Düzenleme: Hastanın hedef belirleme, kendini izleme ve planlama gibi öz-düzenleme stratejilerini geliştirmesine yardımcı olmak, davranışın kalıcı hale gelmesini sağlar.
Motivasyon ve Duygu: Davranışın sürdürülmesinde motivasyonel ve duygusal unsurlar (ödül mekanizmaları, davranışın hoş olması) belirleyicidir.
Fiziksel egzersiz, psikiyatrik tedavinin güçlü ve kanıta dayalı bir bileşenidir. Klinik standartlar, bu müdahalenin hastalara aktif olarak önerilmesini desteklemektedir. Ancak, bu önerilerin pratiğe dökülmesi, hekimlerin insan davranışının sadece rasyonel bilgilendirmeye yanıt vermediğini kabul etmesini gerektirir. Hastaların egzersize başlaması ve devam etmesi; zaman, motivasyon, sosyal destek ve sağlık gibi çok boyutlu engellerin aşıldığı; bilgi vermenin ötesinde tutum, öz-yeterlik, alışkanlık ve öz-düzenleme becerilerinin hedeflendiği bireyselleştirilmiş, çok boyutlu yaklaşımlarla mümkün olacaktır.
Albarracín, D., Fayaz-Farkhad, B., & Samayoa, J. (2024). Determinants of behaviour and their efficacy as targets of behavioural change interventions. Nature Reviews Psychology. https://doi.org/10.1038/s44159-024-00305-0
Ashdown-Franks, G., Firth, J., Carney, R., Carvalho, A., Hallgren, M., Koyanagi, A., Rosenbaum, S., Schuch, F., Smith, L., Solmi, M., Vancampfort, D., & Stubbs, B. (2019). Exercise as medicine for mental and substance use disorders: A meta-review of the benefits for neuropsychiatric and cognitive outcomes. Sports Medicine, 50, 151-170. https://doi.org/10.1007/s40279-019-01187-6
Ashdown-Franks, G., Sabiston, C., & Stubbs, B. (2019). The evidence for physical activity in the management of major mental illnesses: A concise overview to inform busy clinicians’ practice and guide policy. Current Opinion in Psychiatry. https://doi.org/10.1097/yco.0000000000000526
Bakaa, N., Chen, L., Carlesso, L., Richardson, J., Shanthanna, H., & Macedo, L. (2021). Understanding barriers and facilitators of exercise adherence after total-knee arthroplasty. Disability and Rehabilitation, 44, 6348-6355. https://doi.org/10.1080/09638288.2021.1965232
Bergman, H., Nilsson, T., Andiné, P., Degl’Innocenti, A., Thomeé, R., & Gutke, A. (2021). The use of physical exercise in forensic psychiatric care in Sweden: A nationwide survey. Journal of Mental Health, 33, 202-210. https://doi.org/10.1080/09638237.2021.1875406
Berkman, E. (2018). The neuroscience of goals and behavior change. Consulting Psychology Journal: Practice and Research, 70, 28-44. https://doi.org/10.1037/cpb0000094
Bhui, R., Lai, L., & Gershman, S. (2021). Resource-rational decision making. Current Opinion in Behavioral Sciences, 41, 15-21. https://doi.org/10.1016/j.cobeha.2021.02.015
Bossaerts, P., & Murawski, C. (2017). Computational complexity and human decision-making. Trends in Cognitive Sciences, 21, 917-929. https://doi.org/10.1016/j.tics.2017.09.005
Bozkurt, T., Unal, M., & Salcı, Y. (2024). Factors influencing adherence to Physical Exercise in patients with multiple sclerosis: A systematic review focusing on Exercise over General Physical Activity. Acta neurologica Belgica. https://doi.org/10.1007/s13760-024-02677-9
Carey, R., Connell, L., Johnston, M., Rothman, A., De Bruin, M., Kelly, M., & Michie, S. (2018). Behavior change techniques and their mechanisms of action: A synthesis of links described in published intervention literature. Annals of Behavioral Medicine: A Publication of the Society of Behavioral Medicine, 53, 693-707. https://doi.org/10.1093/abm/kay078
Cavallo, M., Morgana, G., Dozzani, I., Gatti, A., Vandoni, M., Pippi, R., Pucci, G., Vaudo, G., & Fanelli, C. (2023). Unraveling barriers to a healthy lifestyle: Understanding barriers to diet and physical activity in patients with chronic non-communicable diseases. Nutrients, 15. https://doi.org/10.3390/nu15153473
Collado-Mateo, D., Lavín-Pérez, A., Peñacoba, C., Del Coso, J., Leyton-Román, M., Luque-Casado, A., Gasque, P., Fernández-Del-Olmo, M., & Amado-Alonso, D. (2021). Key factors associated with adherence to physical exercise in patients with chronic diseases and older adults: An umbrella review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18. https://doi.org/10.3390/ijerph18042023
De Martino, B., Kumaran, D., Seymour, B., & Dolan, R. (2006). Frames, biases, and rational decision-making in the human brain. Science, 313, 684-687. https://doi.org/10.1126/science.1128356
Deslippe, A., Soanes, A., Bouchaud, C., Beckenstein, H., Slim, M., Plourde, H., & Cohen, T. (2023). Barriers and facilitators to diet, physical activity and lifestyle behavior intervention adherence: A qualitative systematic review of the literature. The International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 20. https://doi.org/10.1186/s12966-023-01424-2
Ehrbar, J., Brand, S., Colledge, F., Donath, L., Egger, S., Hatzinger, M., Holsboer-Trachsler, E., Imboden, C., Schweinfurth, N., Vetter, S., & Gerber, M. (2018). Psychiatric in-patients are more likely to meet recommended levels of health-enhancing physical activity if they engage in exercise and sport therapy programs. Frontiers in Psychiatry, 9. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2018.00322
Ferrer, R., & Gillman, A. (2023). Synergistic opportunities for affective science and behavior change. Affective Science, 4, 586-590. https://doi.org/10.1007/s42761-023-00216-y
Frates, E., & Eubanks, J. (2020). Behavior change. Organizational behavior and human decision processes, 161(Suppl), 39-49. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2020.09.002
Ganuthula, V. (2024). Beyond cognitive rationality: Integrating motivation and affect in human decision-making. DECISION. https://doi.org/10.1007/s40622-024-00410-2
Gigerenzer, G., & Selten, R. (2000). Bounded rationality: The adaptive toolbox. International Journal of Psychology, 35, 203-204.
Giménez-Meseguer, J., Tortosa-Martínez, J., & Cortell-Tormo, J. (2020). The benefits of physical exercise on mental disorders and quality of life in substance use disorders patients. Systematic review and meta-analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17. https://doi.org/10.3390/ijerph17103680
Haddad, L., Peiris, C., Taylor, N., & McLean, S. (2023). Determinants of non-adherence to exercise or physical activity in people with metabolic syndrome: A mixed methods review. Patient preference and adherence, 17, 311-329. https://doi.org/10.2147/ppa.s383482
Hennessy, E., Johnson, B., Acabchuk, R., McCloskey, K., & Stewart-James, J. (2020). Self-regulation mechanisms in health behavior change: A systematic meta-review of meta-analyses, 2006-2017. Health Psychology Review, 14, 42-6. https://doi.org/10.1080/17437199.2019.1679654
Herrera, P., Moncada, L., & Defey, D. (2017). Understanding non-adherence from the inside: Hypertensive patients’ motivations for adhering and not adhering. Qualitative Health Research, 27, 1023 – 1034. https://doi.org/10.1177/1049732316652529
Hewig, J., Kretschmer, N., Trippe, R., Hecht, H., Coles, M., Holroyd, C., & Miltner, W. (2011). Why humans deviate from rational choice. Psychophysiology, 48(4), 507-14. https://doi.org/10.1111/j.1469-8986.2010.01081.x
Hirschbeck, A., Kossmann, D., Schwegler, H., Greiner, S., Hasan, A., & Roeh, A. (2024). Implementing exercise recommendations into clinical practice-new findings from mental health professionals’ and patients’ perspectives in a university psychiatric setting. Frontiers in Sports and Active Living, 6. https://doi.org/10.3389/fspor.2024.1336356
Jakubowska, K., Jerzak, A., Janocha, A., & Ziemba, P. (2024). The impact of physical activity on mental disorders. Quality in Sport. https://doi.org/10.12775/qs.2024.18.53286
Johnson, D. (2024). Rediscovering Homo Sapiens in international politics: Evolution and rationality’s missing link. Critical Review, 36, 483-514. https://doi.org/10.1080/08913811.2025.2452061
Lambe, F., Ran, Y., Jürisoo, M., Holmlid, S., Muhoza, C., Johnson, O., & Osborne, M. (2020). Embracing complexity: A transdisciplinary conceptual framework for understanding behavior change in the context of development-focused interventions. World Development. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2019.104703
Latijnhouwers, D., Hoogendoorn, K., Nelissen, R., Putter, H., Vlieland, T., & Gademan, M. (2023). Adherence to the Dutch recommendation for physical activity: Prior to and after primary total hip and knee arthroplasty. Disability and Rehabilitation, 46, 2862-2870. https://doi.org/10.1080/09638288.2023.2237409
Leijon, M., Faskunger, J., Bendtsen, P., Festin, K., & Nilsen, P. (2011). Who is not adhering to physical activity referrals, and why?. Scandinavian Journal of Primary Health Care, 29, 234-240. https://doi.org/10.3109/02813432.2011.628238
Mahmood, A., Nayak, P., Deshmukh, A., English, C., N, M., M, J., & B, U. (2022). Measurement, determinants, barriers, and interventions for exercise adherence: A scoping review. Journal of bodywork and movement therapies, 33, 95-105. https://doi.org/10.1016/j.jbmt.2022.09.014
Martland, R., Korman, N., Firth, J., & Stubbs, B. (2023). The efficacy of exercise interventions for all types of inpatients across mental health settings: A systematic review and meta-analysis of 47 studies. Journal of Sports Sciences, 41, 232271. https://doi.org/10.1080/02640414.2023.2207855
Marx, W., Manger, S., Blencowe, M., Murray, G., Ho, F., Lawn, S., Blumenthal, J., Schuch, F., Stubbs, B., Ruusunen, A., Desyibelew, H., Dinan, T., Jacka, F., Ravindran, A., Berk, M., & O’Neil, A. (2022). Clinical guidelines for the use of lifestyle-based mental health care in major depressive disorder: World Federation of Societies for Biological Psychiatry (WFSBP) and Australasian Society of Lifestyle Medicine (ASLM) taskforce. The World Journal of Biological Psychiatry, 24, 333-386. https://doi.org/10.1080/15622975.2022.2112074
Michaelsen, M., & Esch, T. (2021). Motivation and reward mechanisms in health behavior change processes. Brain Research, 1757. https://doi.org/10.1016/j.brainres.2021.147309
Michaelsen, M., & Esch, T. (2023). Understanding health behavior change by motivation and reward mechanisms: A review of the literature. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 17. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2023.1151918
Michie, S., Webb, T., & Sniehotta, F. (2010). The importance of making explicit links between theoretical constructs and behaviour change techniques. Addiction, 105(11), 1897-8. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2010.03161.x
Ng, A., Ngo-Huang, A., Vidal, M., Reyes-Garcia, A., Liu, D., Williams, J., Fu, J., Yadav, R., & Bruera, E. (2021). Exercise barriers and adherence to recommendations in patients with cancer. JCO Oncology Practice, 17, e972 – e981. https://doi.org/10.1200/op.20.00625
Ohnmacht, T., Schaffner, D., Weibel, C., & Schad, H. (2017). Rethinking social psychology and intervention design: A model of energy savings and human behavior. Energy research and social science, 26, 40-53. https://doi.org/10.1016/j.erss.2017.01.017
Owolabi, E., & Ajayi, A. (2024). Adherence to medication, dietary and physical activity recommendations: Findings from a multicenter cross-sectional study among adults with diabetes in rural South Africa. Journal of evaluation in clinical practice. https://doi.org/10.1111/jep.14035
Parra, E., Arone, A., Amadori, S., Mucci, F., Palemero, S., & Marazziti, D. (2020). Impact of physical exercise on psychological well-being and psychiatric disorders. Journal for ReAttach Therapy and Developmental Diversities. https://doi.org/10.26407/2020jrtdd.1.39
Phillips, A., Cohen, J., Burns, E., Abrams, J., & Renninger, S. (2016). Self-management of chronic illness: The role of ‘habit’ versus reflective factors in exercise and medication adherence. Journal of Behavioral Medicine, 39, 1076-1091. https://doi.org/10.1007/s10865-016-9732-z
Ramos-Sánchez, C., Schuch, F., Seedat, S., Louw, Q., Stubbs, B., Rosenbaum, S., Firth, J., Van Winkel, R., & Vancampfort, D. (2021). The anxiolytic effects of exercise for people with anxiety and related disorders: An update of the available meta-analytic evidence. Psychiatry Research, 302. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2021.114046
Rodrigues, I., Armstrong, J., Adachi, J., & MacDermid, J. (2017). Facilitators and barriers to exercise adherence in patients with osteopenia and osteoporosis: A systematic review. Osteoporosis International, 28, 735-745. https://doi.org/10.1007/s00198-016-3793-2
Rodrigues, J., Weiß, M., Hein, G., & Hewig, J. (2024). Electrophysiological correlates of why humans deviate from rational decision-making: A registered replication study. Psychophysiology, 62. https://doi.org/10.1111/psyp.14665
Sheeran, P., Maki, A., Montanaro, E., Avishai-Yitshak, A., Bryan, A., Klein, W., Miles, E., & Rothman, A. (2015). The impact of changing attitudes, norms, and self-efficacy on health-related intentions and behavior: A meta-analysis. Health psychology: official journal of the Division of Health Psychology, American Psychological Association, 35(11), 1178-1188. https://doi.org/10.1037/hea0000387
Singh, B., Olds, T., Curtis, R., Dumuid, D., Virgara, R., Watson, A., Szeto, K., O’Connor, E., Ferguson, T., Eglitis, E., Miatke, A., Simpson, C., & Maher, C. (2023). Effectiveness of physical activity interventions for improving depression, anxiety and distress: An overview of systematic reviews. British Journal of Sports Medicine, 57, 1203 – 1209. https://doi.org/10.1136/bjsports-2022-106195
Smith, P., & Merwin, R. (2020). The role of exercise in management of mental health disorders: An integrative review. Annual review of medicine. https://doi.org/10.1146/annurev-med-060619-022943
Stubbs, B., Vancampfort, D., Hallgren, M., Firth, J., Veronese, N., Solmi, M., Brand, S., Cordes, J., Malchow, B., Gerber, M., Schmitt, A., Correll, C., De Hert, M., Gaughran, F., Schneider, F., Kinnafick, F., Falkai, P., Möller, H., & Kahl, K. (2018). EPA guidance on physical activity as a treatment for severe mental illness: A meta-review of the evidence and Position Statement from the European Psychiatric Association (EPA), supported by the International Organization of Physical Therapists in Mental Health (IOPTMH). European Psychiatry, 54, 124-144. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.07.004
Theofilou, P., & Saborit, A. (2013). Adherence and Physical Activity. Health Psychology Research, 1. https://doi.org/10.4081/hpr.2013.e6
Todd, P., & Gigerenzer, G. (2003). Bounding rationality to the world. Journal of Economic Psychology, 24, 143-165. https://doi.org/10.1016/s0167-4870(02)00200-3
Van Valkengoed, A., & Steg, L. (2019). Meta-analyses of factors motivating climate change adaptation behaviour. Nature Climate Change, 9, 158-163. https://doi.org/10.1038/s41558-018-0371-y
Vancampfort, D., Firth, J., Stubbs, B., Schuch, F., Rosenbaum, S., Hallgren, M., Deenik, J., Ward, P., Mugisha, J., Van Damme, T., & Werneck, A. (2025). The efficacy, mechanisms and implementation of physical activity as an adjunctive treatment in mental disorders: A meta-review of outcomes, neurobiology and key determinants. World Psychiatry, 24. https://doi.org/10.1002/wps.21314
Verplanken, B., & Orbell, S. (2021). Attitudes, habits, and behavior change. Annual review of psychology. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-020821-011744
Vooturi, S., Lakshmi, A., & Jayalakshmi, S. (2022). Adherence to exercise in people with epilepsy. European Journal of Physiotherapy, 25, 162-167. https://doi.org/10.1080/21679169.2022.2038264
Zheng, Y., Zhao, Y., Chen, X., & Li, S. (2024). Effect of physical exercise on the emotional and cognitive levels of patients with substance use disorder: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 15. https://doi.org/10.3389/fpsy.g.2024.1348224