EMDR travmada işe yarar mı? Kılavuzların önerisi ve kanıtın gücü

Sık sorulan bir soru: "EMDR gerçekten işe yarıyor mu?" Kısa cevap: büyük ölçüde evet, ama sayıların arkasındaki güven sayıların kendisinden daha mütevazı. Bu yazıda travma sonrası stres bozukluğunun nasıl tanınacağını, ne zaman yardım istemek gerektiğini ve EMDR ile öteki tedaviler hakkında araştırmaların bugün ne söylediğini bulacaksınız.

Travma sonrası stres bozukluğu nedir, ne zaman sorun sayılır?

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB, İngilizcesi PTSD), korkutucu ya da hayatı tehdit eden bir olaydan sonra gelişebilen bir rahatsızlıktır. Travmatik bir olaydan sonra en sık ortaya çıkan psikiyatrik bozukluk olduğu düşünülür (Bryant, 2019). Yine de travma yaşayan herkeste gelişmez; travmaya maruz kalanların önemli bir azınlığını etkiler (Mavranezouli ve ark., 2020).

Sık görülen belirtiler gündelik dilde şöyle tarif edilebilir (Pary ve ark., 2021):

• Olayın istemediğiniz anda aklınıza gelmesi, zihninizden atamamanız
• Olayı yeniden yaşıyormuş gibi olmanız (geri dönüşler, İngilizcesi flashback)
• Kâbuslar ve uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük
• Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan kaçınmak
• Sürekli tetikte olmak, tehlikeyi her an beklemek

Bu belirtiler belirginleştiğinde kişinin duygusal hayatını, işini, sosyal ilişkilerini ve yakınlarıyla ilişkisini ciddi biçimde bozabilir (Pary ve ark., 2021). Olaydan sonraki ilk günlerde bu tepkilerin bir kısmını yaşamak beklenen bir şeydir. Zaman geçtikçe hafiflemiyor, gündelik hayatınızı daraltıyorsa artık bir sorun olarak ele alınmayı hak eder.

Ne zaman ve kime başvurmalı, değerlendirmede ne olur?

Belirtiler haftalar içinde azalmıyorsa, uykunuz, işiniz ya da ilişkileriniz bundan etkileniyorsa bir psikiyatri uzmanına ya da travma alanında eğitim almış bir klinik psikoloğa başvurmak doğru adımdır. Kendinize zarar verme düşünceleri, yoğun alkol ya da madde kullanımı başladıysa beklemeyin. TSSB yaşayan kişilerin çoğu, etkinliği araştırmayla gösterilmiş tedavilere ulaşamıyor (Bryant, 2019); bu yüzden yardım istemeyi ertelememek önemlidir.

Değerlendirmede yaşadığınız olay ve sonrasında neler değiştiği konuşulur. Belirtilerin ne zamandır sürdüğü, ne kadar yoğun olduğu, uyku, depresyon, kaygı, alkol kullanımı gibi eşlik eden durumlar sorulur; gerekirse ölçekler kullanılır. Olayı ilk görüşmede bütün ayrıntısıyla anlatmak zorunda değilsiniz. Değerlendirmenin sonunda hangi tedavinin size uygun olduğu birlikte konuşulur.

EMDR nedir, kılavuzlar ne diyor?

EMDR, İngilizce "eye movement desensitization and reprocessing" adının kısaltmasıdır; Türkçesi göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işlemedir. Travmatik anıyla çalışan, belirli bir protokolü olan bir psikoterapi yöntemidir.

İki uluslararası kılavuz bu konuda aynı yerde buluşuyor. Dünya Sağlık Örgütü 2013'te, yetişkinde TSSB için travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (BDT), EMDR ya da stres yönetiminin düşünülmesini standart düzeyde önerdi (Tol ve ark., 2014). Uluslararası Travmatik Stres Çalışmaları Derneği'nin (ISTSS) 2018 kılavuzu da en güçlü kanıtı psikolojik tedavilerde buldu; EMDR bu grubun içinde (Bisson ve Olff, 2021).

Bu kılavuzun dayandığı derleme 114 randomize deneme ve 8171 kişiyi kapsıyor. Travma odaklı BDT ile birlikte EMDR'nin de klinik olarak önemli bir etkisi olduğuna dair sağlam kanıt buldu ve ikisini ilk basamak tedavi olarak önerdi (Lewis ve ark., 2020).

Sayılar ne kadar sağlam?

Kılavuzun önerisi ile kanıtın kalitesi ayrı sorulardır. EMDR'ye özel en kapsamlı derlemelerden biri 76 denemeyi birleştirdi; denemelerin %62'si TSSB üzerineydi. EMDR alan grup, kontrol grubundan ortalama yaklaşık bir standart sapma daha iyi durumdaydı (g = 0,93; güven aralığı 0,67 ile 1,18) (Cuijpers ve ark., 2020). Kâğıt üzerinde bu güçlü bir etkidir.

Aynı derlemede bu sayının gölgeleri de var. Çalışmaların sonuçları birbirinden çok farklı (heterojenlik, I² = %72), 27 çalışmanın yalnız 4'ünde yanlılık riski düşük ve yayın yanlılığına işaret var (Cuijpers ve ark., 2020). Yazarların yorumu temkinli: EMDR TSSB'de kısa vadede etkili olabilir, ama çalışmaların kalitesi kesin sonuç çıkarmak için fazla düşük (Cuijpers ve ark., 2020).

İki bağımsız analiz de benzer bir tablo çiziyor. Cochrane derlemesinde EMDR, bekleme listesi ya da olağan bakıma göre belirtileri daha çok azalttı; ama bu karşılaştırma yalnız 6 çalışma ve 183 kişiye dayanıyor ve kanıt kalitesi çok düşük (Bisson ve ark., 2013). 90 deneme ve 6560 kişiyi kapsayan bir ağ meta analizinde EMDR, bekleme listesine göre belirtileri azaltmada en etkili görünen tedaviler arasındaydı; kanıt orta ile düşük kalitede, etki tedaviden 1 ile 4 ay sonra da sürüyordu (Mavranezouli ve ark., 2020).

Öteki tedavilerle karşılaştırınca

Burada tablo değişiyor. Tedavi bitiminde EMDR, travma odaklı BDT ve stres yönetimi arasında istatistiksel olarak anlamlı fark görülmedi (Bisson ve ark., 2013). EMDR'nin öteki terapilere göre görülen küçük üstünlüğü (g = 0,36), yanlılık riski düşük çalışmalara bakıldığında kayboluyor (Cuijpers ve ark., 2020).

Yani EMDR etkili seçeneklerden biri, tek seçenek değil. Travma odaklı BDT ailesinde bilişsel işlemleme terapisi, bilişsel terapi ve uzamış maruz bırakma en güçlü kanıta sahip yöntemler (Lewis ve ark., 2020). İlaç tedavilerinden bazıları da etkili bulundu, ancak etkileri küçük (Bisson ve Olff, 2021); ilaç gerekip gerekmediğine hekiminizle birlikte karar verilir.

Travma odaklı terapilerde tedaviyi yarıda bırakma, öteki psikolojik tedavilere göre daha sık (Bisson ve Olff, 2021). Bu, tedaviye başlarken konuşulması gereken bir konudur. Seçim, kanıta ve sizin tercihinize göre, hekiminizle ortak bir kararla yapılmalıdır (Lewis ve ark., 2020).

Bilmediklerimiz

Çalışmaların örneklemleri küçük ve birçoğu gerçek bir farkı yakalayacak güçte değil; uzun dönem izlem verisi de sınırlı (Bisson ve ark., 2013). Bu yüzden EMDR'nin etkisinin gerçek büyüklüğü ve yıllar içinde ne kadar sürdüğü belirsiz. Asker ve gaziler gibi bazı gruplarda psikolojik tedavilerin sonuçları daha az etkileyici (Bisson ve Olff, 2021). En iyi sınanmış tedavi olan travma odaklı BDT'de bile hastaların yalnız üçte ikisi yeterince yanıt veriyor (Bryant, 2019); herkese uyan tek bir yöntem henüz yok.

Kısaca

• TSSB, travmadan sonra geçmeyen anılar, kâbuslar, kaçınma ve sürekli tetikte olma hâliyle kendini gösterir; gündelik hayatı bozuyorsa yardım istemek gerekir.
• Dünya Sağlık Örgütü ve ISTSS kılavuzları EMDR'yi, travma odaklı BDT ile birlikte önerilen tedaviler arasında sayıyor.
• Birleşik analizlerde EMDR bekleme listesi ve olağan bakımdan daha iyi sonuç veriyor; ama kanıtın kalitesi çok düşük ile orta arasında değişiyor.
• Öteki etkili terapilere üstünlüğü gösterilmiş değil; EMDR etkili seçeneklerden biri, tek seçenek değil.
• Hangi tedavinin size uygun olduğu, kanıta ve tercihinize göre hekiminizle birlikte belirlenir.

Kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da hayati bir tehlike söz konusuysa 112'yi arayın.

Şiddet ve sosyal destek için: ALO 183.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. Bisson JI, Roberts NP, Andrew M, ve ark. (2013). Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, (12), CD003388. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003388.pub4 · PMID 24338345
2. Bisson JI, Olff M. (2021). Prevention and treatment of PTSD: the current evidence base. European Journal of Psychotraumatology, 12(1), 1824381. https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1824381 · PMID 34992739
3. Bryant RA. (2019). Post-traumatic stress disorder: a state-of-the-art review of evidence and challenges. World Psychiatry, 18(3), 259-269. https://doi.org/10.1002/wps.20656 · PMID 31496089
4. Cuijpers P, van Veen SC, Sijbrandij M, ve ark. (2020). Eye movement desensitization and reprocessing for mental health problems: a systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(3), 165-180. https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801 · PMID 32043428
5. Lewis C, Roberts NP, Andrew M, ve ark. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: systematic review and meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), 1729633. https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1729633 · PMID 32284821
6. Mavranezouli I, Megnin-Viggars O, Daly C, ve ark. (2020). Psychological treatments for post-traumatic stress disorder in adults: a network meta-analysis. Psychological Medicine, 50(4), 542-555. https://doi.org/10.1017/S0033291720000070 · PMID 32063234
7. Pary R, Micchelli AN, Lippmann S. (2021). How we treat posttraumatic stress disorder. The Primary Care Companion for CNS Disorders, 23(1), 19nr02572. https://doi.org/10.4088/PCC.19nr02572 · PMID 34000134
8. Tol WA, Barbui C, Bisson J, ve ark. (2014). World Health Organization guidelines for management of acute stress, PTSD, and bereavement: key challenges on the road ahead. PLoS Medicine, 11(12), e1001769. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001769 · PMID 25514024

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin