Anne babamızdan eksik kalan, bugünkü ilişkilerimize nasıl yansır ve onunla barışmaya nereden başlanır

Sık sorulan bir soru: "Anne babamdan görmediğim ilgi, bugünkü ilişkilerimi bozmaya mahkûm mu?" Bağlanma araştırmalarının cevabı umut verici ama sade: önemli olan yalnız çocuklukta ne yaşandığı değil, bunun bugün nasıl anlatılabildiği de. Bu yazıda bu durumun nasıl göründüğünü, ne zaman yardım almanın iyi olacağını, hangi tedavilerin denendiğini ve bu bilginin ne kadar sağlam olduğunu bulacaksınız.

Nedir, nasıl görünür, ne zaman sorun sayılır?

Bu alandaki araştırmaların çoğu Yetişkin Bağlanma Görüşmesi (Adult Attachment Interview) adlı bir görüşmeye dayanır. Görüşme, bebeğin ebeveynine bağlanma biçimini ve ebeveynin bebeğin sinyallerine ne kadar duyarlı olacağını önceden kestirebilmek için geliştirildi (van IJzendoorn, 1995). Kişiye çocukluğu sorulur, ama asıl incelenen anılar değil, anlatının iç tutarlılığıdır (coherence). Olumsuz şeyler anlatılsa bile parçalar birbirini tutuyorsa sonuç güvenli tarafa düşer. Yani ölçülen şey güzel bir çocukluk değil, yaşananı bütün olarak anlatabilmektir.

Kayıp ya da örselenme konusuna gelindiğinde bazı kişilerin anlatısı kısa süreliğine kopar: zaman karışır, olana inanılmaz ya da konuşma birdenbire susar. Araştırmacılar buna çözülmemiş durum (unresolved state) der. Gündelik hayatta buna benzeyen işaretler şunlar olabilir:

• Yıllar önce olan bir şey, aklınıza gelince hâlâ yeni olmuş gibi canınızı yakıyor.
• Anne ya da babanızı ya hep yücelterek ya da hep suçlayarak anlatıyorsunuz; arası yok.
• Ne olduğunu, neyin eksik kaldığını ve size ne hissettirdiğini tek bir hikâye olarak söylemek zor geliyor.
• Konu açılınca susuyor ya da konuyu hızla değiştiriyorsunuz.
• Yakın ilişkilerinizde aynı kırgınlık, aynı kopma ya da aynı korku tekrar ediyor.

Bunlar bir tanı listesi değil. Konunun kapanmadığını, hâlâ açık durduğunu gösteren izlerdir. Sorun sayılması için ölçü, sizin ve ilişkilerinizin bundan ne kadar zarar gördüğüdür.

Ne zaman ve kime başvurmalı, değerlendirmede ne olur?

Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

• Çocukluktaki bir kayıp ya da örselenme, aradan yıllar geçse de gündelik hayatınızı zorlaştırıyorsa.
• Farklı ilişkilerde aynı örüntü tekrar ediyor ve bunu kendi başınıza değiştiremiyorsanız.
• Anne babanızı düşündüğünüzde yoğun öfke, suçluluk ya da boşluk uzun süre geçmiyorsa.
• Uzun süren çökkünlük, umutsuzluk, kaygı ya da uyku sorunu eşlik ediyorsa.
• Kendi çocuğunuzla ilişkinizde, size yapılanı tekrarlamaktan korkuyorsanız.

Başvurabileceğiniz kişiler psikiyatri uzmanı, klinik psikolog ya da bu alanda eğitim almış bir psikoterapisttir. Değerlendirme bir konuşmadır: bugünkü yakınmalarınız, yaşam öykünüz, ilişkileriniz ve eşlik eden depresyon, kaygı ya da travma belirtileri sorulur; gerekirse ölçeklerden yararlanılır. Amaç anne babanızı yargılamak değil, sizin bugün neyle zorlandığınızı anlamaktır. Yukarıda sözü edilen bağlanma görüşmesi daha çok araştırmalarda kullanılır; yardım almak için böyle bir teste girmeniz gerekmez.

Bugün ne biliyoruz?

Anlatı ve bir sonraki kuşak

On sekiz örneklemi birleştiren bir meta analizde, ebeveynin çocukluğunu anlatış biçimi ile bebeğinin bağlanma örüntüsü 661 çiftte yüzde 75 oranında uyuştu; uyuşma katsayısı kappa 0,49, yani orta düzeyde bir uyuşma (van IJzendoorn, 1995). Yazar bu öngörünün birçok çalışmada tekrarlandığını, ama aktarımın hangi yoldan gerçekleştiğinin ancak kısmen bilindiğini de not ediyor (van IJzendoorn, 1995).

Doksan beş örneklemi birleştiren daha yeni bir toplu sonuçta, güvenli anlatının bir sonraki kuşağa aktarımı r = 0,31, çözülmemiş durumun aktarımı r = 0,21 bulundu (Verhage ve ark., 2016). Buradaki r, iki ölçümün ne kadar birlikte gittiğini gösterir: 0 hiç, 1 tam birliktelik demektir. İki değer de zayıf ile orta arası bir birlikteliğe karşılık gelir.

Yetişkin ilişkilerinde de bir karşılığı var. Yüksek riskli ailelerden gelen kişileri uzun yıllar izleyen bir çalışmada, anlatısı tutarlı olanların romantik partnerleriyle etkileşimi gözlemciler tarafından daha nitelikli bulundu (Waters ve ark., 2018). Bu bir birliktelik bulgusudur; tutarlı anlatının ilişkiyi düzelttiğini göstermez.

Aradaki köprü

Uzun süre yanıt, ebeveynin duyarlılığı diye düşünüldü. Ama toplu sonuçlar duyarlılığın aktarımın tamamını açıklamadığını gösteriyor; buna aktarım açığı (transmission gap) deniyor (Verhage ve ark., 2016). Öne çıkan adaylardan biri zihinselleştirme (mentalization): kendi zihninizdeki ve karşınızdakinin zihnindeki duyguları, niyetleri akılda tutabilmek. Çocukluğunda istismar ve ihmal yaşamış anneleri gebelikten itibaren izleyen bir çalışmada, travmaya özgü zihinselleştirme bebekteki bağlanma düzensizliğini açıklamada anlamlı pay taşıdı (Berthelot ve ark., 2015). Yani yaşananın yanında, onun üzerine düşünebilmek de önemli görünüyor.

Kötü bir çocukluk kader değil

Altmış beş çalışmayı birleştiren bir meta analizde, incelenen ailelerin %23,6'sında ebeveyn kötü muamele döngüsünü kırmış, %17,1'inde döngü sürmüştü (Madigan ve ark., 2025). Bu yüzdeler tüm ailelerin içindeki paylardır; yazarlara göre döngüyü kıranlar, sürdürenlerden daha fazla (Madigan ve ark., 2025).

Çocuklukta duygusal kötü muamele ile yetişkinlikteki romantik ilişki iyiliği arasındaki bağ, 23 raporu birleştiren bir meta analizde negatif ama zayıf çıktı: r = 0,14 (Cao ve ark., 2022). Bu küçük bir birliktelik; tek başına kimsenin ilişkisini önceden yazmaz.

Tartışmalı bir nokta da var. Daha önceki araştırmalar, çocukluğunu olumsuz ama tutarlı anlatanların, olumlu ve tutarlı anlatanlar kadar etkili ebeveynlik yaptığını, ama depresif belirtileri daha sık yaşadığını göstermişti (Roisman ve ark., 2002). Bu kişilere "sonradan kazanılmış güvenlik" (earned security) denir. Ancak 23 yıllık bir izlem çalışması, bu kişilerin bebeklikte daha güvensiz bağlanmış olmadığını buldu (Roisman ve ark., 2002). Yani bu kavramın nasıl ölçüldüğü hâlâ tartışılıyor.

Hangi tedavi seçenekleri var, bilgi ne kadar sağlam?

Boş sandalye çalışması. Duygu odaklı terapide (emotion-focused therapy) kişi, karşısındaki boş sandalyede o önemli kişi oturuyormuş gibi ona söyleyemediklerini söyler. Bir yakınıyla ilgili çözülmemiş duyguları olan 34 kişinin rastgele ayrıldığı bir denemede bu yöntem, psikoeğitim grubuna göre tüm sonuç ölçümlerinde daha fazla düzelme sağladı ve kazanımlar izlemde sürdü (Paivio ve Greenberg, 1995). Küçük ve tek bir deneme olduğu için umut verici ama sınırlı bir kanıttır.

Neyin işe yaradığı. Çocukluk örselenmesi ve ilişki sorunları olan 26 kişiyle yapılan bir çalışmada, terapide önemli bir kişiye daha önce karşılanmamış ihtiyacını dile getiren ve ötekine bakışı değişen kişilerin tedavi sonuçları daha iyiydi (Greenberg ve Malcolm, 2002). Bu, rastgele atamalı olmayan bir süreç çalışmasıdır; birliktelik gösterir.

Çocuklukta kötü muamele için duygu odaklı terapi. Çocukluğunda farklı türde kötü muamele yaşamış kadın ve erkeklerde, bu terapinin iki biçimi bir denemede karşılaştırıldı (Paivio ve ark., 2010). İki grupta da belirgin düzelme oldu, kazanımlar izlemde sürdü ve iki biçim arasında anlamlı fark çıkmadı (Paivio ve ark., 2010). Tedavisiz bir karşılaştırma grubu olmadığı için bu, düzelmenin terapiden geldiğini tek başına göstermez.

Travma odaklı terapiler. Çocuklukta cinsel ya da fiziksel istismar yaşamış ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) olan yetişkinlerde, 16 randomize denemeyi birleştiren bir meta analizde psikoterapiler etkili bulundu (Ehring ve ark., 2014). Travmaya odaklanan ve bireysel görüşme içeren tedaviler daha iyi sonuç verdi (Ehring ve ark., 2014). Bu bulgu TSSB olanlar içindir, her çocukluk eksikliğine genellenmez.

İlaç. Eşlik eden depresyon ya da kaygı varsa ilaç tedavisi de gündeme gelebilir. Bu karar hekiminizle birlikte verilir.

Kendi yapabilecekleriniz

Hedef geçmişi değiştirmek değil, onu bütün olarak anlatabilmek. Aşağıdakiler araştırmalardan çıkan yönelime dayanan pratik önerilerdir, kendi başlarına sınanmış yöntemler değildir.

• Anlatıyı baştan sona kurun. Ne oldu, ne eksik kaldı, o zaman size ne hissettirdi? Bunu yazmak, parçaları tek bir hikâyede toplamaya yardım edebilir.
• Karşılanmamış ihtiyacı adıyla söyleyin. "İlgisizdi" yerine "beni gördüğünü bilmeye ihtiyacım vardı" demek, eksik kalanı görünür kılar.
• Karşınızdakini sınırlarıyla birlikte düşünün. Anne ya da babanızın kendi yükünü ve geçmişini görmek, yaşananı haklı çıkarmak anlamına gelmez.
• İdealleştirmeyi de suçlamayı da bırakın. "Her şey mükemmeldi" de "her şey onların suçu" da anlatının tutarlılığını bozar.
• Tıkanırsanız yardım alın. Tek başına çözülemeyen bir yas, zayıflık değil, destek gerektiren bir yüktür.

Bilmediklerimiz

Bu yazıdaki bulguların çoğu birliktelik bulgusudur ve etki büyüklükleri zayıf ile orta arasındadır. "Yasını tutarsanız ilişkiniz düzelir" diyen deneysel bir çalışma yok. Aktarım açığı daraldı ama kapanmadı. Duygu odaklı terapiye dair denemeler küçük ve az sayıdadır.

Kısaca

• Bağlanma araştırmaları, çocuklukta ne yaşandığından çok, bunun bugün ne kadar tutarlı anlatılabildiğine bakıyor.
• Ebeveynin anlatısı ile bebeğinin bağlanması orta düzeyde uyuşuyor; kuşaktan kuşağa aktarım zayıf ile orta arası.
• Kötü muamele döngüsünü kıran ebeveynler, sürdürenlerden daha fazla; çocukluk eksikliği kader değil, bir eğilim.
• Yıllardır geçmeyen bir kırgınlık ya da tekrar eden bir ilişki örüntüsü, bir uzmanla konuşmak için yeterli sebeptir.
• Duygu odaklı terapiye dair kanıt umut verici ama küçük denemelere dayanıyor; çocuklukta istismar sonrası TSSB'de travma odaklı terapilerin toplu kanıtı daha güçlü.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Şiddet ve sosyal destek için: ALO 183.

Kaynaklar

1. van IJzendoorn MH. (1995). Adult attachment representations, parental responsiveness, and infant attachment: A meta-analysis on the predictive validity of the Adult Attachment Interview. Psychological Bulletin, 117(3), 387-403. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.387 · PMID 7777645
2. Verhage ML, Schuengel C, Madigan S, ve ark. (2016). Narrowing the transmission gap: A synthesis of three decades of research on intergenerational transmission of attachment. Psychological Bulletin, 142(4), 337-366. https://doi.org/10.1037/bul0000038 · PMID 26653864
3. Waters TEA, Raby KL, Ruiz SK, ve ark. (2018). Adult attachment representations and the quality of romantic and parent-child relationships: An examination of the contributions of coherence of discourse and secure base script knowledge. Developmental Psychology, 54(12), 2371-2381. https://doi.org/10.1037/dev0000607 · PMID 30321042
4. Berthelot N, Ensink K, Bernazzani O, ve ark. (2015). Intergenerational transmission of attachment in abused and neglected mothers: The role of trauma-specific reflective functioning. Infant Mental Health Journal, 36(2), 200-212. https://doi.org/10.1002/imhj.21499 · PMID 25694333
5. Madigan S, Turgeon J, Racine N, ve ark. (2025). Patterns of continuity and discontinuity of childhood maltreatment across generations: A meta-analysis. Development and Psychopathology, 37(5), 2590-2611. https://doi.org/10.1017/S0954579425000239 · PMID 40384270
6. Cao H, Ma R, Li X, ve ark. (2022). Childhood Emotional Maltreatment and Adulthood Romantic Relationship Well-Being: A Multilevel, Meta-Analytic Review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(3), 778-794. https://doi.org/10.1177/1524838020975895 · PMID 33267741
7. Roisman GI, Padrón E, Sroufe LA, ve ark. (2002). Earned-Secure Attachment Status in Retrospect and Prospect. Child Development, 73(4), 1204-1219. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00467 · PMID 12146743
8. Paivio SC, Greenberg LS. (1995). Resolving "unfinished business": Efficacy of experiential therapy using empty-chair dialogue. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 63(3), 419-425. https://doi.org/10.1037/0022-006x.63.3.419 · PMID 7608354
9. Greenberg LS, Malcolm W. (2002). Resolving unfinished business: Relating process to outcome. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 70(2), 406-416. https://doi.org/10.1037/0022-006x.70.2.406 · PMID 11952199
10. Paivio SC, Jarry JL, Chagigiorgis H, ve ark. (2010). Efficacy of two versions of emotion-focused therapy for resolving child abuse trauma. Psychotherapy Research, 20(3), 353-366. https://doi.org/10.1080/10503300903505274 · PMID 20099203
11. Ehring T, Welboren R, Morina N, ve ark. (2014). Meta-analysis of psychological treatments for posttraumatic stress disorder in adult survivors of childhood abuse. Clinical Psychology Review, 34(8), 645-657. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2014.10.004 · PMID 25455628

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin