Yapışmak, uzaklaşmak, önce bitirmek: terk edilme beklentisini tanımak ve ne zaman destek almalı?

Sık sorulan bir soru: "İlişkilerde neden hep aynı yere düşüyorum? Ya fazla yapışıyorum ya da kimse yaklaşmadan kapıyı kapatıyorum." Şema terapi bu tür örüntülerin arkasında bazen tek bir beklenti arar: sevdiğim kişi bir gün gidecek. Bu yazıda bu beklentinin nasıl göründüğünü, ne zaman sorun sayıldığını, kime başvurabileceğinizi ve tedavi hakkında bugün ne bildiğimizi bulacaksınız.

Terk edilme şeması nedir, nasıl görünür?

Şema terapide "şema", çocuklukta karşılanmamış bir duygusal ihtiyaçtan doğan ve hayat boyu tekrarlayabilen bir algılama ve anlamlandırma örüntüsüdür. Terk edilme (istikrarsızlık) şeması bunlardan biridir ve kuramda "kopukluk ve reddedilme" alanında yer alır. İçinde taşıdığı cümle kabaca şudur: bağlandığım kişi ölecek, gidecek ya da beni başkasına değişecek.

Bu bir korkudan çok bir beklentidir: kişinin başkaları tarafından terk edileceğini önceden beklemesi (D'Rozario ve ark., 2022). Korku gelir ve geçer. Beklenti ise ilişki başlamadan kurulmuş bir varsayım gibi çalışır.

Gündelik hayatta şöyle hissedilebilir:

• Mesaj geç yanıtlanınca içinizde bir şeyin hemen düştüğünü fark etmek.
• İptal edilen bir planı "artık eskisi gibi değil" diye okumak.
• Sevdiğiniz kişiden sık sık "beni hâlâ seviyor musun" güvencesi istemek.
• Yakınlık arttıkça huzursuzlanıp mesafeyi açmak.
• Karşı taraf gitmeden ilişkiyi sizin bitirmeniz gerektiğini düşünmek.
• "Kimseye ihtiyacım yok" cümlesini en çok ihtiyaç duyduğunuz anlarda kurmak.

Aynı beklenti, üç ayrı çıkış kapısı

Kurama göre davranışı şemanın kendisi değil, şema uyandığında onunla ne yaptığımız belirler. Buna başa çıkma biçimi (coping style) denir ve kuram üç biçim tanımlar:

• Şema teslimi (surrender): Beklentiyi doğruymuş gibi yaşamak. Dışarıdan kıskanç, yapışkan, durmadan güvence isteyen biri gibi görünebilir.
• Şema kaçınması (avoidance): Yakınlık hiç kurulmazsa beklenti de sınanmaz. Dışarıdan soğuk ve mesafeli görünebilir.
• Aşırı telafi (overcompensation): Beklentinin tersini oynamak: kimseye ihtiyacı yokmuş gibi davranmak ya da bağı önce kendisi koparan taraf olmak.

Bu davranış karşılıkları kuramdan gelir, ölçülmüş bulgu değildir. Ama 602 yetişkinle yapılan bir ölçek doğrulama çalışmasında teslim, kaçınma ve aşırı telafinin üç ayrı boyut olarak ölçülebildiği gösterildi (Gazzellini ve ark., 2024). Uluslararası bir çalışma grubu 2021'de "mod" kavramını, etkin şema ile başa çıkma biçiminin birleşimi olarak yeniden tanımladı (Arntz ve ark., 2021). Aynı grup iki biçime yeni ad da önerdi: teslim yerine vazgeçiş (resignation), aşırı telafi yerine tersine çevirme (inversion) (Arntz ve ark., 2021).

Ne zaman "sorun" sayılır?

Bu maddelerden birkaçının tanıdık gelmesi bir tanı anlamına gelmez; terk edilme şeması bir hastalık adı da değildir. Örüntü, sizi ya da ilişkilerinizi tekrar tekrar yıprattığında, yani kendi isteğinize rağmen aynı sonuca vardığınızda sorun hâline gelir.

Ne zaman ve kime başvurmalı?

Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur:

• Aynı örüntü ilişkiden ilişkiye tekrar ediyorsa.
• Güvence arama ya da karşı tarafı kontrol etme isteği gününüzün büyük bölümünü alıyorsa.
• Yakınlıktan kaçınmak yalnızlığınızı derinleştiriyorsa.
• Ayrılık ya da ayrılık ihtimali uykunuzu, işinizi ya da gündelik düzeninizi belirgin biçimde bozuyorsa.

Başvurabileceğiniz kişi bir psikiyatrist ya da psikoterapi eğitimi almış bir klinik psikologdur. Değerlendirme bir görüşmeyle başlar: ilişkilerdeki örüntü, ne zamandan beri sürdüğü, çocukluk ve aile öyküsü sorulur. Eşlik eden depresyon, kaygı ya da kişilik özellikleri de araştırılır, çünkü tedavi planı bunlara göre değişir. Şema terapi uygulayan uzmanlar bazen şema ve başa çıkma biçimlerini ölçen ölçeklerden de yararlanır.

Neden olur, araştırmalar ne diyor?

On iki çalışmayı bir araya getiren bir meta analizde, ergenlerde duygusal ihmal ile terk edilme şeması arasında r = 0,25 düzeyinde bir ilişki bulundu (May ve ark., 2022). Bu zayıf ile orta arası bir birlikteliktir: dikkate değer, ama ihmalin şemaya yol açtığını tek başına göstermez.

426 yetişkinle yapılan bir çalışmada terk edilme şeması, anne baba ayrılığı ile yetişkinlikteki bağlanma biçimi arasındaki ilişkiyi kısmen açıkladı (D'Rozario ve ark., 2022).

706 üniversite öğrencisiyle yapılan bir ağ analizinde şema, sınır kişilik özelliklerinden "olumsuz ilişkiler" boyutuyla öteki şemalardan bağımsız bir bağlantı gösterdi (Esmaeilian ve ark., 2019). Aynı çalışmada kimlik sorunlarıyla da ayrı bir bağlantısı bulundu (Esmaeilian ve ark., 2019). Burada ölçülen bir tanı değil, klinik olmayan bir örneklemdeki kişilik özellikleridir.

540 yetişkinde terk edilme şeması, kaçırma korkusu (FoMO) ile siber takip, yani birinin internetteki izini sürekli izleme arasındaki ilişkide aracı rol oynadı (Koçak, 2026). Klinik ve klinik olmayan gençlerden oluşan 699 kişilik bir ergen örnekleminde ise kopukluk ve reddedilme alanındaki şemalar hem içe dönük hem dışa dönük davranış sorunlarıyla ilişkili bulundu; aradaki bağı başa çıkma biçimleri ve şema modları kurdu (van Wijk-Herbrink ve ark., 2018).

Bu çalışmaların hepsi kesitseldir, yani insanları tek bir zamanda ölçer. Birlikte görülmeyi gösterir, neyin neye yol açtığını göstermez.

Beklenti kendi kanıtını üretebilir

Komşu bir kavram olan reddedilme duyarlılığı (rejection sensitivity) üzerine yapılan bir çalışmada, duyarlılığı yüksek kişilerin ilişkileri düşük olanlara göre daha sık ayrılıkla bitti (Downey ve ark., 1998). Laboratuvarda tartışma sırasındaki olumsuz davranış, duyarlılığı yüksek kadınların eşlerinin çatışma sonrası daha reddedici tepkisini kısmen açıkladı (Downey ve ark., 1998). Reddedilme duyarlılığı terk edilme şemasıyla aynı şey değildir; yine de bir beklentinin davranış yoluyla kendini doğrulayabileceğine düşündürücü bir örnektir.

Tedavi seçenekleri

Şema terapi. Bilişsel davranışçı terapiden gelişmiş, çocukluktan kalan örüntülere ve bugünkü başa çıkma biçimlerine odaklanan bir psikoterapidir. Sınır kişilik bozukluğu olan 495 kişiyle çok merkezli yapılan randomize bir denemede şema terapi, belirtileri azaltmada olağan tedaviye üstün bulundu (d = 0,73; Arntz ve ark., 2022). Bu, orta ile büyük arası bir farktır. Ancak deneme sınır kişilik bozukluğunda yapıldı; yalnız terk edilme şemasını taşıyan kişiler için ayrıca sınanmadı.

Eşlik eden durumların tedavisi. Örüntüye depresyon ya da kaygı bozukluğu eşlik ediyorsa, bunların kendi tedavisi de plana girer. İlaç gerekip gerekmediğine hekiminizle birlikte karar verilir.

Hangi yaklaşımın size uygun olduğu, sizi değerlendiren uzmanla birlikte belirlenir.

Kendi başınıza yapabilecekleriniz

Amaç şemayı bir günde silmek değil, hangi kapıdan çıktığınızı görebilmek:

1. Tetikleyen anı yazın. Mesaj geç yanıtlandığında mı, plan iptal olduğunda mı?
2. Tepkinizi üçe ayırın. Yapıştınız mı, uzaklaştınız mı, yoksa "ihtiyacım yok" tutumuna mı geçtiniz?
3. Dürtüyü hemen uygulamayın. Güvence isteme ya da bağı koparma isteği geldiğinde önce ona bir ad koyun: "Şu an terk edilme beklentim uyandı."
4. Dayanağı sayın. O olayda beklentinizi destekleyen somut ne var, tek tek yazın.
5. Örüntü ilişkilerinizi yıpratıyorsa profesyonel desteğe başvurun.

Bilmediklerimiz

Bu konudaki kanıtın büyük bölümü kesitsel çalışmalardan geliyor: şemanın bu örüntülerle birlikte görüldüğünü biliyoruz, onlara yol açtığını değil. Üç başa çıkma biçiminin terk edilme şemasındaki davranış karşılıkları kuramdan gelir. Şema terapinin etkisine dair güçlü veri sınır kişilik bozukluğunda; yalnız terk edilme şemasını hedefleyen bir tedavinin sonucunu gösteren bir deneme bu yazının kaynakları arasında yok.

Kısaca

• Terk edilme şeması bir korkudan çok bir beklentidir: yakınlık kurduğunuz kişinin gideceği beklentisi.
• Kurama göre aynı beklenti üç biçimde çıkabilir: yapışmak, uzaklaşmak, önce bitirmek ya da "ihtiyacım yok" demek.
• Aynı örüntü ilişkilerinizi tekrar tekrar yıpratıyorsa bir psikiyatrist ya da klinik psikologla görüşmek yerinde olur.
• Araştırmalar şemayı duygusal ihmal, anne baba ayrılığı, ilişki ve kimlik sorunlarıyla birlikte buluyor; çalışmalar kesitsel, neden sonuç göstermiyor.
• Şema terapi bir denemede sınır kişilik bozukluğu belirtilerinde olağan tedaviye üstün bulundu; terk edilme şemasına özgü bir deneme yok.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. May T, Younan R, Pilkington PD. (2022). Adolescent maladaptive schemas and childhood abuse and neglect: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 29(4), 1159-1171. https://doi.org/10.1002/cpp.2712 · PMID 35060262
2. D'Rozario AB, Pilkington PD. (2022). Parental separation or divorce and adulthood attachment: The mediating role of the Abandonment schema. Clinical Psychology & Psychotherapy, 29(2), 664-675. https://doi.org/10.1002/cpp.2659 · PMID 34396641
3. Arntz A, Rijkeboer M, Chan E, ve ark. (2021). Towards a Reformulated Theory Underlying Schema Therapy: Position Paper of an International Workgroup. Cognitive Therapy and Research, 45(6), 1007-1020. https://doi.org/10.1007/s10608-021-10209-5
4. Gazzellini S, Pellegrini V, Napoli E, ve ark. (2024). Validation of the schema coping inventory for dysfunctional coping strategies. Frontiers in Psychology, 15, 1441794. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1441794 · PMID 39664641
5. Esmaeilian N, Dehghani M, Koster EHW, Hoorelbeke K. (2019). Early maladaptive schemas and borderline personality disorder features in a nonclinical sample: A network analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 26(3), 388-398. https://doi.org/10.1002/cpp.2360 · PMID 30771229
6. Koçak L. (2026). FoMO and cyberstalking in adults: the mediating roles of early maladaptive schemas and phubbing. Frontiers in Psychology, 17, 1771852. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1771852 · PMID 42338561
7. van Wijk-Herbrink MF, Bernstein DP, Broers NJ, ve ark. (2018). Internalizing and Externalizing Behaviors Share a Common Predictor: the Effects of Early Maladaptive Schemas Are Mediated by Coping Responses and Schema Modes. Journal of Abnormal Child Psychology, 46(5), 907-920. https://doi.org/10.1007/s10802-017-0386-2 · PMID 29330671
8. Downey G, Freitas AL, Michaelis B, Khouri H. (1998). The self-fulfilling prophecy in close relationships: Rejection sensitivity and rejection by romantic partners. Journal of Personality and Social Psychology, 75(2), 545-560. PMID 9731324
9. Arntz A, Jacob GA, Lee CW, ve ark. (2022). Effectiveness of Predominantly Group Schema Therapy and Combined Individual and Group Schema Therapy for Borderline Personality Disorder: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287-299. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.0010 · PMID 35234828

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin