Terk edilme şeması: şema teslimi, şema kaçınması ve aşırı telafi hangi davranış örüntülerine dönüşüyor
Terk edilme şeması bir korku değil bir beklentidir: yakınlık kurulan kişinin bir gün gideceği beklentisi.
🧠 Terk edilme (istikrarsızlık) şeması kopukluk ve reddedilme alanındadır. Bir meta analizde ergenlerde duygusal ihmal ile bu şema arasında r = 0,25 ilişki bulundu (May ve ark., 2022). 426 kişide şema, anne baba ayrılığı ile yetişkin bağlanması ilişkisini kısmen açıkladı (D'Rozario ve ark., 2022).
Asıl mesele şema değil, onunla ne yapıldığı. Kuram üç başa çıkma biçimi tanımlar: teslim (beklentiyi doğruymuş gibi yaşamak), kaçınma (yakınlık kurmamak), aşırı telafi (ihtiyacı yokmuş gibi davranmak ya da önce bitirmek). 602 yetişkinde bu üç boyut ayrı ayrı ölçülebildi (Gazzellini ve ark., 2024).
Ölçülenler: 706 kişilik ağ analizinde şema, olumsuz ilişkiler ve kimlik sorunlarıyla öteki şemalardan bağımsız bağlantılıydı (Esmaeilian ve ark., 2019). 540 yetişkinde siber takipte aracı rol oynadı (Koçak, 2026). İkisi de kesitsel: birlikte görülmeyi gösterir, nedenselliği değil. 699 ergende aynı şema kümesi davranış problemleriyle ilişkiliydi; bağı başa çıkma biçimleri kurdu (van Wijk-Herbrink ve ark., 2018).
Beklenti kendi kanıtını üretebiliyor: reddedilme duyarlılığı yüksek kişilerin ilişkileri daha sık ayrılıkla bitti (Downey ve ark., 1998). Bu duyarlılık terk edilme şemasıyla aynı şey değil, ona komşu bir yapı.
✍️ Yol haritası: tetikleyen anı yazın, tepkinizi üçe ayırın, dürtüyü hemen uygulamayın, beklentinin dayanağını sayın, örüntü yıpratıyorsa destek alın. 495 kişilik randomize çalışmada şema terapi, sınır kişilik belirtilerinde olağan tedaviye üstün bulundu (d = 0,73; Arntz ve ark., 2022).
Bu içerik tanı ya da tedavi tavsiyesi değildir.
Kaynaklar: May ve ark. (2022), Clin Psychol Psychother · D'Rozario ve ark. (2022), Clin Psychol Psychother · Arntz ve ark. (2021), Cogn Ther Res · Gazzellini ve ark. (2024), Front Psychol · Esmaeilian ve ark. (2019), Clin Psychol Psychother · Koçak (2026), Front Psychol · van Wijk-Herbrink ve ark. (2018), J Abnorm Child Psychol · Downey ve ark. (1998), J Pers Soc Psychol · Arntz ve ark. (2022), JAMA Psychiatry