Hastalık yok, peki iyi miyiz? Ruh sağlığını güçlendirmenin kanıtı ve bugünden atılabilecek adımlar
Sık sorulan bir soru: "Konmuş bir tanı yok, ilaç kullanmıyorum; o hâlde ruh sağlığım iyi sayılır mı?" Araştırmalar, hastalığın yokluğu ile iyi ruh sağlığının aynı şey olmadığını gösteriyor. Bu yazıda iyi ruh sağlığının ne olduğunu, ne zaman bir uzmana danışmanın anlamlı olduğunu ve onu güçlendirmek için hangi adımların kanıtı bulunduğunu, bu kanıtın ne kadar sağlam olduğuyla birlikte anlatıyorum.
İyi ruh sağlığı nedir, eksikliği nasıl görünür?
Avrupalı bir uzman çalışma grubunun derlemesi iyi ruh sağlığını, olağan yaşam streslerine dayanabilmeyi ve üretken biçimde işlev görmeyi sağlayan bir iyi olma hâli olarak tanımlıyor (Fusar-Poli ve ark., 2020). Bu tanıma göre iyi ruh sağlığı tek bir duygu değildir. Aynı derleme onu duygular, benlik algısı ve değerler, düşünme becerileri, okul ya da iş performansı, ilişkiler, beden sağlığı, yaşamın anlamı ve yaşam kalitesi gibi 14 alanda tanımlıyor (Fusar-Poli ve ark., 2020).
Ruhsal hastalık ile ruh sağlığı aynı cetvelin iki ucu değildir. ABD'de 3.032 yetişkinde yapılan bir çalışmada ikisi ayrı ama birbiriyle ilişkili iki boyut olarak ortaya çıktı; hem bozukluğu olmayan hem de iyi olma hâli yüksek olan, yani tam ruh sağlığına sahip yetişkinler yalnızca %16,6 idi (Keyes, 2005). Aradaki geniş grubu anlatmak için iki kavram kullanılıyor: gelişme (flourishing) ve sönüklük (languishing).
Sönüklük bir tanı değildir. Daha çok, hasta olmadan da hayatın tadının kaçtığı bir hâli anlatır. Kendinize şunları sorabilirsiniz:
- Günlerim "idare ediyor" ama içimde bir canlılık, merak ya da sevinç pek yok.
- Ne için uğraştığımı, hayatımın neye hizmet ettiğini net göremiyorum.
- İnsanlarla bağım zayıfladı, kendimi bir topluluğun parçası gibi hissetmiyorum.
- Küçük güçlükler beni eskisinden çabuk yoruyor, toparlanmam uzun sürüyor.
- İşe ya da günlük işlere gücüm yetmediği günler artıyor.
Bu sorular araştırmalardaki ölçeğin yerine geçmez; yalnızca neye bakıldığını anlatır. Tam ruh sağlığına sahip yetişkinlerde günlük işlerde kısıtlılık ve iş günü kaybı en azdı; çaresizlik duygusu düşük, yaşam hedefleri net, toparlanma gücü ve yakınlık yüksekti (Keyes, 2005).
Ne zaman ve kime başvurmalı?
İyi olma hâlindeki düşüş görmezden gelinecek bir şey değildir. On yıl izlenen 1.723 yetişkinde ruh sağlığındaki düşüş, sonraki yıllarda ruhsal hastalıktaki artışı önceden haber verdi (Keyes ve ark., 2010). Bu, düşüş yaşayan herkesin hastalanacağı anlamına gelmez; ama erken fark etmenin değerini gösterir.
Şu durumlarda bir uzmana danışmak yerinde olur: isteksizlik, mutsuzluk ya da kaygı birkaç haftadır sürüyor ve geçmiyorsa; uyku, iştah ya da enerji belirgin biçimde değiştiyse; iş, okul ya da ilişkiler aksamaya başladıysa; çevrenizdekiler sizde bir değişiklik fark ettiyse. İlk adım aile hekiminiz olabilir; psikiyatri uzmanı ya da klinik psikolog da doğrudan değerlendirme yapabilir.
Değerlendirme bir sohbetle başlar. Yakınmaların ne zamandır sürdüğü, uyku, iştah, iş ve ilişkiler, geçmişteki zorluklar ve aile öyküsü konuşulur. Gerekirse kısa ölçekler ya da beden sağlığına yönelik tetkikler istenir. Bir bozukluk saptanmasa bile, iyi olma hâlini güçlendirmeye yönelik bir plan birlikte kurulabilir.
Neden önemli: bugün ne biliyoruz?
Aynı ABD örnekleminde sönük yetişkinlerde son bir yıl içinde majör depresif dönem (major depressive episode) geçirmiş olma oranı, gelişen yetişkinlere göre yaklaşık altı kat yüksek bulundu (Keyes, 2002). Sönüklük ve depresyon, iş günü kaybı ve günlük kısıtlılıkla da ilişkiliydi (Keyes, 2002). Bu çalışma tek zaman noktasında yapıldığı için ilişki gösterir; hangisinin hangisine yol açtığını göstermez.
İyi olma hâli sabit de değil. 1995 ile 2005 arasında izlenen yetişkinlerde sönük olanların yarısı iyileşti, gelişenlerin yarısı geriledi; 2005'teki ruhsal hastalık vakalarının %52'si yeni vakaydı (Keyes ve ark., 2010). Ruh sağlığındaki artış ruhsal hastalıktaki azalmayı önceden haber verdi; yazarlar bunu toplum düzeyinde güçlendirme çalışmalarının gerekçesi olarak yorumluyor (Keyes ve ark., 2010).
Ruh sağlığını güçlendirme (mental health promotion) bu yüzden ayrı bir iştir: hastalığı tedavi etmeyi değil, iyi olma hâlini artırmayı hedefler. Ruhsal bozukluğu olan da olmayan da bu çalışmanın hedefidir; herkese yönelik (evrensel) ve risk taşıyan gruba yönelik (seçici) programlar bu iş için uygun görülüyor (Fusar-Poli ve ark., 2020).
Güçlendirme programları ne kadar işe yarıyor?
Kanıt karışık ve bunu açıkça söylemek gerekiyor. Okullarda sosyal duygusal öğrenme (social and emotional learning) programları, öğrencilere duyguları tanıma, ilişki kurma ve sorun çözme becerilerini öğretmeyi amaçlar. Anaokulundan liseye 270.034 öğrenciyi kapsayan 213 programın toplu sonucunda, bu programlara katılan öğrencilerin becerileri, davranışları ve akademik başarıları kontrol gruplarına göre arttı (Durlak ve ark., 2011). Bu bulgu çocuk ve gençlere aittir.
İyi olma hâlini artırmaya yönelik psikolojik yöntemleri sınayan 419 randomize çalışmanın toplu sonucunda, farkındalık temelli (mindfulness) ve birden çok bileşenli pozitif psikoloji uygulamaları hem hastalığı olan hem olmayan gruplarda en yüksek etkiyi gösterdi (van Agteren ve ark., 2021). Ancak etkiler en iyi ihtimalle orta düzeydeydi ve kanıtın kalitesi genelde düşük ile orta arasındaydı (van Agteren ve ark., 2021).
Her iyi niyetli program da aynı sonucu vermiyor. 11 ile 13 yaş arası 8.376 öğrenciyle yapılan bir okul denemesinde, herkese verilen farkındalık eğitimi okulun standart sosyal duygusal derslerinden üstün çıkmadı; ruhsal sorun riski taşıyan öğrencilerde küçük, klinik önemi olmayan bir kötüleşme görüldü (Montero-Marin ve ark., 2022). Bu, farkındalık çalışmasının işe yaramadığı anlamına gelmez; okulda herkese aynı biçimde verildiğinde beklenen faydayı sağlamadığını gösterir.
Kendi yapabilecekleriniz
Aşağıdaki adımların her birinin bir kanıtı var, ama kanıtın türü farklı. Bazıları yalnızca ilişki gösteriyor, bazıları denemelerden geliyor.
- Hareket edin. Yetişkinleri yıllarca izleyen 15 çalışmanın toplu sonucunda, önerilen fiziksel aktivitenin yarısını yapanlarda depresyon riski hiç hareket etmeyenlere göre %18, önerilen düzeyin tamamını yapanlarda %25 daha düşüktü (Pearce ve ark., 2022). Bu gözlemsel bir ilişkidir; yine de az hareketin bile hiç yoktan iyi olduğunu düşündürür.
- Uykunuzu düzeltin. Uykuyu iyileştiren yöntemleri sınayan 65 denemenin toplu sonucunda depresyon, kaygı ve zihinsel geviş (ruminasyon) belirtilerinde orta düzeyde iyileşme görüldü (Scott ve ark., 2021).
- Bağlarınızı besleyin. 148 çalışmanın toplu sonucunda güçlü sosyal ilişkiler, sağkalım olasılığında %50 artışla ilişkili bulundu (Holt-Lunstad ve ark., 2010). Bu çalışmanın ölçtüğü şey ruh sağlığı değil ölüm riskiydi; bağların hayattaki ağırlığını gösterdiği için buradadır.
- Bir beceri çalışın. Farkındalık temelli ve çok bileşenli pozitif psikoloji uygulamaları, iyi olma hâlinde en yüksek etkiyi gösteren yöntemler arasındaydı (van Agteren ve ark., 2021). Etkinin orta düzeyde kaldığını akılda tutmak gerekir.
- Düşüşü ciddiye alın. İyi olma hâlindeki kayıp, sonraki hastalık riskinin artacağını önceden haber verdi (Keyes ve ark., 2010). Uzun süren bir sönüklük fark ederseniz, bir uzmanla konuşmayı ertelemeyin.
Bilmediklerimiz
İyi ruh sağlığını tanımlamak hâlâ zor; bu yüzden gençlerde onu artıran yöntemler henüz oturmuş değil (Fusar-Poli ve ark., 2020). Sönüklük ile depresyon arasındaki güçlü ilişki tek zaman noktasında ölçüldü; hangisinin hangisine yol açtığını göstermiyor. Hareket ve sosyal bağlarla ilgili bulgular gözlemsel çalışmalardan geliyor. Programların etkisi orta düzeyde kalıyor ve hangi yöntemin kime en uygun olduğu araştırılmaya devam ediyor.
Kısaca
- Ruhsal hastalığın olmaması, ruh sağlığının iyi olduğu anlamına gelmiyor; bir çalışmada tam ruh sağlığı yetişkinlerin yalnızca %16,6'sında saptandı.
- İyi olma hâlindeki düşüş, izlemde sonraki ruhsal hastalık artışını önceden haber verdi; uzun süren isteksizlik ve işlev kaybında bir uzmana danışmak yerinde olur.
- Güçlendirme programlarının etkisi en iyi ihtimalle orta düzeyde, kanıtın kalitesi düşük ile orta arasında; bazı okul programları beklenen faydayı göstermedi.
- Hareket ve güçlü sosyal bağlar daha iyi sonuçlarla ilişkili; uykuyu iyileştirmek denemelerde depresyon ve kaygıda orta düzeyde iyileşme sağladı.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.
Kaynaklar
- Durlak JA, Weissberg RP, Dymnicki AB, ve ark. (2011). The impact of enhancing students' social and emotional learning: a meta-analysis of school-based universal interventions. Child Development, 82(1), 405-432. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x · PMID 21291449
- Fusar-Poli P, Salazar de Pablo G, De Micheli A, ve ark. (2020). What is good mental health? A scoping review. European Neuropsychopharmacology, 31, 33-46. https://doi.org/10.1016/j.euroneuro.2019.12.105 · PMID 31901337
- Holt-Lunstad J, Smith TB, Layton JB. (2010). Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000316 · PMID 20668659
- Keyes CL. (2002). The mental health continuum: from languishing to flourishing in life. Journal of Health and Social Behavior, 43(2), 207-222. PMID 12096700
- Keyes CL. (2005). Mental illness and/or mental health? Investigating axioms of the complete state model of health. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 73(3), 539-548. https://doi.org/10.1037/0022-006X.73.3.539 · PMID 15982151
- Keyes CL, Dhingra SS, Simoes EJ. (2010). Change in level of positive mental health as a predictor of future risk of mental illness. American Journal of Public Health, 100(12), 2366-2371. https://doi.org/10.2105/AJPH.2010.192245 · PMID 20966364
- Montero-Marin J, Allwood M, Ball S, ve ark. (2022). School-based mindfulness training in early adolescence: what works, for whom and how in the MYRIAD trial? Evidence Based Mental Health, 25(3), 117-124. https://doi.org/10.1136/ebmental-2022-300439 · PMID 35820993
- Pearce M, Garcia L, Abbas A, ve ark. (2022). Association between physical activity and risk of depression: a systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry, 79(6), 550-559. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.0609 · PMID 35416941
- Scott AJ, Webb TL, Martyn-St James M, ve ark. (2021). Improving sleep quality leads to better mental health: a meta-analysis of randomised controlled trials. Sleep Medicine Reviews, 60, 101556. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2021.101556 · PMID 34607184
- van Agteren J, Iasiello M, Lo L, ve ark. (2021). A systematic review and meta-analysis of psychological interventions to improve mental wellbeing. Nature Human Behaviour, 5(5), 631-652. https://doi.org/10.1038/s41562-021-01093-w · PMID 33875837