Ruhsal hastalıkta egzersiz: ne kadar, ne sıklıkta, kimin eşliğinde?

Sık sorulan bir soru: "Spor yapmak iyi gelir deniyor, ama ne kadarı, hangisi?" Bu yazıda egzersizin ruhsal bozukluklarda bir tedavi parçası olarak nasıl "reçete" edildiğini, başlamadan önce kime danışmanız gerektiğini ve bu bilginin ne kadar sağlam olduğunu bulacaksınız.

Egzersiz reçetesi nedir, neden önemli?

"Düzenli hareket edin" bir öğüttür. Reçete ise beş şeyi açıkça yazar: sıklık, yoğunluk, süre, tür ve gözetim. Ruhsal bozukluklarda bu ayarların sonucu değiştirdiği bugün ölçülebiliyor.

Konunun önemi bedensel sağlıktan geliyor. Şizofreni, bipolar bozukluk ve majör depresyon gibi ağır ruhsal hastalıklarda yaşam süresi, eşlik eden kronik bedensel hastalıklar nedeniyle 15 yıla varan bir farkla kısalıyor (Vancampfort ve ark., 2017). Aynı derlemede bu hastalıkları yaşayan kişiler uyanık saatlerinin günde ortalama 476 dakikasını hareketsiz geçiriyordu; orta ya da şiddetli hareket günde ortalama 38,4 dakikada kalıyordu ve iki ölçüm de sağlıklı kişilerin gerisindeydi (Vancampfort ve ark., 2017). Daha az hareketle ilişkili bulunan etkenler arasında bekâr olmak, işsizlik, uzun hastalık süresi ve yüksek beden kitle indeksi vardı (Vancampfort ve ark., 2017).

Genel erişkin hedefi haftada 150 ile 300 dakika orta yoğunluklu hareket ve düzenli kas güçlendirme çalışmasıdır (Bull ve ark., 2020). Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

• Günümün büyük kısmı oturarak ya da uzanarak mı geçiyor?
• Haftada toplam iki buçuk saat tempolu yürüyüşe ulaşıyor muyum?
• "Önce kendimi iyi hissedeyim, sonra başlarım" diye mi bekliyorum?
• Başladığım programlar birkaç haftada yarım mı kalıyor?

Bu sorulardan birkaçına "evet" diyorsanız, hareketi tedavinizin konuşulan bir parçası yapmanın zamanı gelmiş olabilir.

Ne zaman ve kime danışmalı?

Ruhsal bir hastalık için tedavi görüyorsanız egzersizi tedavinizi yürüten hekimle konuşarak başlamak iyi bir yoldur. Kalp hastalığı, yüksek tansiyon, şeker hastalığı ya da eklem sorununuz varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da uzun süredir hareketsizseniz programdan önce bedensel bir değerlendirme yapılması gerekir. Bu değerlendirmede genellikle bedensel sağlığınız, kullandığınız ilaçlar, şu anki hareket düzeyiniz ve neyi sürdürebileceğiniz konuşulur. Egzersizin mevcut tedavinizin yanına nasıl ekleneceği hekiminizle birlikte karar verilir.

Programı kimin yürüttüğü de önemli görünüyor. Depresyonda yapılan egzersiz denemelerini birleştiren bir meta analizde, fizyoterapist ya da egzersiz fizyoloğu gibi uzmanların yürüttüğü gözetimli programlarda bırakma daha azdı; depresyonu başlangıçta daha ağır olanlar ise programı daha sık bırakıyordu (Stubbs ve ark., 2016). Majör depresyonda orta ile yüksek yoğunlukta ve bir egzersiz uzmanının gözetiminde yapılan programlarda etki daha büyüktü (Stubbs ve ark., 2018). Şizofrenide de programı fiziksel aktivite uzmanlarının yürüttüğü çalışmalarda bilişsel düzelme daha büyüktü: etki büyüklüğü 0,47 (Firth ve ark., 2017). Yani mümkünse yalnız başlamak yerine bir uzmanla başlamak, özellikle zor dönemlerde programı sürdürmeyi kolaylaştırabilir.

Bugün ne biliyoruz: kanıtın toplu hâli

En geniş tablo, 103 meta analizi ve 364.889 katılımcıyı birleştiren 2025 tarihli bir şemsiye derlemeden geliyor. Fiziksel aktivitenin ruhsal bozukluklardaki toplu etkisi orta düzeyde bulundu: etki büyüklüğü 0,534, derlemenin en güçlü kanıt düzeyinde (sınıf I) (Lu ve ark., 2025). Etki büyüklüğü, düzelmenin ne kadar belirgin olduğunu gösteren ölçüdür.

Aynı derleme bir "çekirdek ilke" öneriyor: taban orta yoğunluk, haftada en az 3 seans, her seans 30 ile 60 dakika ve toplamda 6 haftayı aşan bir program (Lu ve ark., 2025). Orta yoğunluk, kabaca nefesinizin hızlandığı ama hâlâ konuşabildiğiniz tempo demektir. Bırakma oranı çalışmalar arasında %4,5 ile %41,7 arasında değişti; çoğu egzersiz grubunda bırakma, kontrol grubundakine benzerdi (Lu ve ark., 2025).

Tedavi seçenekleri: hangi tür, hangi hastalıkta?

Depresyon. Majör depresyonda egzersizin belirtileri azalttığına dair kanıt tutarlı; etkiler antidepresan ve psikoterapiyle karşılaştırılabilir bulundu ve istenmeyen olaylar kontrol gruplarından farklı değildi (Stubbs ve ark., 2018). Depresyonda egzersiz türlerini karşılaştıran geniş bir ağ meta analizinde yürüyüş ya da koşu, yoga, kuvvet çalışması, karışık aerobik egzersiz ve Tai Chi ya da Qigong ile, olağan bakım gibi karşılaştırma koşullarına göre depresyonda orta düzeyde azalma görüldü; etki, reçete edilen yoğunlukla orantılıydı (Noetel ve ark., 2024). Aynı çalışmada kuvvet çalışması ve yoga en iyi kabul gören türlerdi, ama kanıta duyulan güven yürüyüş ya da koşu için düşük, diğerleri için çok düşüktü (Noetel ve ark., 2024).

Psikotik bozukluklar ve şizofreni. Psikotik bozukluğu olan 2111 hastayı kapsayan 40 randomize çalışmada orta yoğunluklu egzersiz, psikoz belirtilerini ölçen PANSS toplam puanında ve depresif belirtilerde düşük yoğunluklu yaklaşımları aştı (Rißmayer ve ark., 2024). Haftada daha sık seans yapılan çalışmalarda psikososyal işlevsellik, yani gündelik yaşamı, ilişkileri ve işi sürdürebilme, daha çok düzeldi (Rißmayer ve ark., 2024). Şizofrenide egzersiz genel bilişi, yani dikkat, bellek ve düşünme becerilerinin toplamını anlamlı biçimde düzeltti: etki büyüklüğü 0,33 (Firth ve ark., 2017). Şizofrenide negatif belirtiler için (isteksizlik, içe kapanma, duygusal donukluk) 32 randomize çalışmayı birleştiren bir ağ meta analizinde yoga ve direnç çalışması en üste sıralandı; ancak kanıtın güven düzeyi çoğu karşılaştırmada düşüktü (Wang ve ark., 2025).

Zihin beden egzersizleri. Şemsiye derlemede Tai Chi ya da Qigong en yüksek etkiyi gösterdi: 0,693, ama bu bulgu bir alt kanıt düzeyinde (sınıf II) (Lu ve ark., 2025). Psikotik bozukluklarda farkındalık (mindfulness) bileşeni eklenmiş programlar pozitif belirtilerde, yani varsanı ve sanrılarda düzelmeyle ilişkiliydi; ama hata payını ve çalışmalar arasındaki sonuç farkını da artırdı (Rißmayer ve ark., 2024).

Bipolar bozukluk. Bu alanda çalışma az; bugünkü kanıt net bir öneri yapmaya yetmiyor (Stubbs ve ark., 2018).

Kendi planınızı kurarken: beş satır

Hekiminizle konuştuktan sonra planı şu beş satırla yazabilirsiniz:

• Sıklık: haftada en az 3 seans (Lu ve ark., 2025).
• Yoğunluk: tabanı orta yoğunlukta tutun (Lu ve ark., 2025).
• Süre: seans başına 30 ile 60 dakika; program 6 haftayı aşsın (Lu ve ark., 2025).
• Tür: aerobik harekete düzenli kas güçlendirme ekleyin (Bull ve ark., 2020); en çok sevdiğiniz ve sürdürebileceğiniz türü seçin.
• Gözetim: mümkünse egzersiz reçetesi konusunda eğitim almış bir uzmanla başlayın (Stubbs ve ark., 2016).

Bu hedefler size uzak görünüyorsa vazgeçmeyin. Kılavuz, hiç hareket etmemektense biraz hareketin daha iyi olduğunu ve oturarak geçen sürenin azaltılmasını öneriyor (Bull ve ark., 2020). Aileler için en somut destek çoğu zaman birlikte yürümek, saati birlikte planlamak ve kötü bir haftadan sonra yeniden başlamayı kolaylaştırmaktır.

Bilmediklerimiz

Kanıtın güven düzeyi birçok karşılaştırmada düşük; depresyondaki geniş ağ meta analizinde bile güven düşük ya da çok düşük derecelendirildi (Noetel ve ark., 2024). Şizofrenide egzersizin kilo ve bel çevresi gibi beden ölçümlerine etkisine dair kanıt tutarsız (Stubbs ve ark., 2018). Farkındalık bileşenli programların sonuçları çalışmadan çalışmaya çok değişiyor (Rißmayer ve ark., 2024). En etkili görünen tür ile en kolay sürdürülen tür de aynı olmayabilir: zihin beden egzersizlerinde ve yüksek yoğunluklu gruplarda bırakma daha fazlaydı (Lu ve ark., 2025).

Kısaca

• Ruhsal bozukluklarda egzersizin toplu etkisi orta düzeyde; şemsiye derlemenin çekirdek ilkesi haftada en az 3 seans, 30 ile 60 dakika, orta yoğunluk ve 6 haftayı aşan bir program.
• Başlamadan önce tedavinizi yürüten hekimle konuşun; egzersizin tedavinize nasıl ekleneceği birlikte karar verilir.
• Uzman gözetimi, depresyonda programın daha az bırakılmasıyla, şizofrenide daha büyük bilişsel düzelmeyle ilişkili.
• Depresyonda etkiler antidepresan ve psikoterapiyle karşılaştırılabilir bulundu; türler arası karşılaştırmalarda kanıta güven düşük ya da çok düşük.
• Bipolar bozuklukta çalışma az; beden ölçümlerine etkisi şizofrenide tutarsız.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. Lu L, Chen M, ve ark. (2025). The efficacy and acceptability of physical activity for mental health disorder: A comprehensive umbrella review of 103 meta-analyses and systematic reviews. General Hospital Psychiatry, 96, 264-281. https://doi.org/10.1016/j.genhosppsych.2025.08.002 · PMID 40812042
2. Rißmayer M, Kambeitz J, ve ark. (2024). Systematic Review and Meta-analysis of Exercise Interventions for Psychotic Disorders: The Impact of Exercise Intensity, Mindfulness Components, and Other Moderators on Symptoms, Functioning, and Cardiometabolic Health. Schizophrenia Bulletin, 50(3), 615-630. https://doi.org/10.1093/schbul/sbae015 · PMID 38394386
3. Firth J, Stubbs B, ve ark. (2017). Aerobic Exercise Improves Cognitive Functioning in People With Schizophrenia: A Systematic Review and Meta-Analysis. Schizophrenia Bulletin, 43(3), 546-556. https://doi.org/10.1093/schbul/sbw115 · PMID 27521348
4. Stubbs B, Vancampfort D, ve ark. (2018). EPA guidance on physical activity as a treatment for severe mental illness: a meta-review of the evidence and Position Statement from the European Psychiatric Association (EPA), supported by the International Organization of Physical Therapists in Mental Health (IOPTMH). European Psychiatry, 54, 124-144. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.07.004 · PMID 30257806
5. Vancampfort D, Firth J, ve ark. (2017). Sedentary behavior and physical activity levels in people with schizophrenia, bipolar disorder and major depressive disorder: a global systematic review and meta-analysis. World Psychiatry, 16(3), 308-315. https://doi.org/10.1002/wps.20458 · PMID 28941119
6. Stubbs B, Vancampfort D, ve ark. (2016). Dropout from exercise randomized controlled trials among people with depression: A meta-analysis and meta regression. Journal of Affective Disorders, 190, 457-466. https://doi.org/10.1016/j.jad.2015.10.019 · PMID 26551405
7. Wang Z, Li J, ve ark. (2025). Comparative Effects of Exercise Modalities on Negative Symptoms in Schizophrenia: A Systematic Review and Network Meta-analysis of 32 RCTs. Psychiatry Research, 352, 116665. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2025.116665 · PMID 40812252
8. Bull FC, Al-Ansari SS, ve ark. (2020). World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. British Journal of Sports Medicine, 54(24), 1451-1462. https://doi.org/10.1136/bjsports-2020-102955 · PMID 33239350
9. Noetel M, Sanders T, ve ark. (2024). Effect of exercise for depression: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ, 384, e075847. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-075847 · PMID 38355154

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin