Kardeş zorbalığı büyüyünce geçer mi? Araştırmaların gösterdiği uzun vadeli izler ve evde yapılabilecekler

Sık sorulan bir soru: "Kardeşler zaten kavga eder, bunun büyüyünce bir izi kalır mı?" Bu yazıda kardeş kavgasını kardeş zorbalığından ayıran ölçütü, büyük izlem çalışmalarının ergenlik ve genç yetişkinlik için ne bulduğunu ve ailelerin evde neler yapabileceğini bulacaksınız. Kanıtın nerede inceldiğini de yazının sonunda açıkça göreceksiniz.

Kavga mı, zorbalık mı?

Ara sıra çıkan çatışma birçok kardeş ilişkisinde görülür. Zorbalığı ayıran şey kavganın şiddeti değil, tekrarlanmasıdır. Kardeş zorbalığı, tekrarlayan ve zarar veren bir aile içi saldırganlık biçimidir; bir derlemeye göre kardeşlerin %40'a varan bölümü her hafta buna maruz kalıyor (Wolke ve ark., 2015).

Daha geniş bir tanımla, yani her türlü kardeş saldırganlığını sayarak bakıldığında tablo daha da büyüyor. İngiltere'de 4.237 gencin %46'sı kardeşinden saldırganlık gördüğünü, %36'sı kardeşine saldırganlık uyguladığını bildirdi (Tippett ve Wolke, 2015). Bu oran zorbalığın değil, daha geniş saldırganlığın oranıdır; haftalık %40 rakamıyla karıştırılmamalı. Aynı çalışmada dört biçim ölçüldü: fiziksel, sözel, eşya alma ve alay etme (Tippett ve Wolke, 2015).

Evde şunlar tekrar tekrar oluyorsa durup bakmaya değer:

• Hedef olan hep aynı çocuk, roller pek değişmiyor.
• Vurma, itme, çimdikleme "şakaydı" denerek geçiştiriliyor.
• Eşyası izinsiz alınıyor, bozuluyor ya da saklanıyor.
• Lakap takma, alay, küçük düşürme sürüyor ve gülen hep aynı taraf.
• Çocuk kardeşiyle evde yalnız kalmaktan kaçınıyor ya da odasına kapanıyor.

Neden bu kadar geç fark edildi, risk nerede yoğunlaşıyor?

Kardeş saldırganlığı yaygındır, ama çoğu zaman zararsız sayılıp bir kenara konur (Tucker ve ark., 2013). Oysa kardeş ve akran zorbalığı, çocukluk boyunca en sık bildirilen iki şiddet biçimi olarak geçiyor (Dantchev ve ark., 2019). Akran zorbalığı için ikna edici kanıt birikirken kardeş zorbalığı çok daha az ilgi gördü (Dantchev ve ark., 2019).

Hangi ailelerde daha sık görüldüğüne de bakıldı. İngiltere'de 6.838 çocuğun izlendiği bir doğum kohortunda ilk çocuk olmak, büyük erkek kardeşe sahip olmak ve erkek olmak en güçlü yordayıcılar arasındaydı (Dantchev ve Wolke, 2019). Ebeveynlik biçimi de önemli çıktı: sert ebeveynlik kardeş saldırganlığı riskini artırırken olumlu ebeveynlik koruyucu bulundu (Tippett ve Wolke, 2015). Kalabalık aile ve maddi zorluk da daha yüksek oranlarla ilişkiliydi (Tippett ve Wolke, 2015).

Bunlar risk göstergesidir, kader değil. Bir yordayıcının bulunması, o evde zorbalık olacağı anlamına gelmez.

Araştırmalar ne diyor: izler çocuklukta kalıyor mu?

En çok bilinen bulgu, İngiltere'deki Avon doğum kohortundan (ALSPAC) geliyor. 6.900'den fazla çocuk 12 yaşında kardeş zorbalığını bildirdi ve 18 yaşında yapılandırılmış bir görüşmeyle değerlendirildi (Bowes ve ark., 2014). Sık kardeş zorbalığı bildirenlerde depresyon olasılığı yaklaşık iki kat yüksekti: olasılık oranı (odds ratio, OR) 2,16, %95 güven aralığı 1,33 ile 3,51 (Bowes ve ark., 2014). Kendine zarar vermede OR 2,56 (1,63 ile 4,02), anksiyetede OR 1,83 (1,19 ile 2,81) bulundu (Bowes ve ark., 2014). Bireysel, ailesel ve akranla ilgili etkenler hesaba katıldığında bu oranlar yalnızca biraz azaldı (Bowes ve ark., 2014).

Olasılık oranını şöyle düşünebilirsiniz: 2 civarındaki bir değer, o sonucun zorbalık yaşayan grupta yaşamayan gruba göre yaklaşık iki kat daha olası olduğunu söyler. Güven aralığı ise tahminin ne kadar oynayabileceğini gösterir.

İlişki 18 yaşta da bitmiyor. Aynı kohortta 3.881 gence kadar uzanan bir analizde, kardeşinden zorbalık gören gençlerde 24 yaşında intihar düşüncesi (OR 1,52) ve intihar amaçlı kendine zarar verme (OR 2,20) olasılığı daha yüksekti (Dantchev ve ark., 2019). Bu ilişki, aynı dönemdeki akran zorbalığı ve çocukluktaki başka etkenler hesaba katıldıktan sonra da sürüyordu (Dantchev ve ark., 2019).

Daha az konuşulan kısmı şu: risk yalnızca mağdurda değil. 6.988 katılımcılı bir analizde, kardeşine haftada birkaç kez zorbalık uygulayan çocuklarda 18 yaşında psikotik bozukluk olasılığı yüksek bulundu: OR 3,16, güven aralığı 1,35 ile 7,41 (Dantchev ve ark., 2018). Aralık geniştir, yani tahmin kesin değildir; ama yön, zorbalığa karışan her çocuğun dikkat istediğini düşündürüyor.

Hafif görünen saldırganlık da masum çıkmadı. ABD'de 3.599 çocuk ve gençle yapılan ulusal bir araştırmada, son bir yılda hafif düzeyde de olsa kardeş saldırganlığı yaşayanlar daha fazla ruhsal sıkıntı bildirdi (Tucker ve ark., 2013).

Ev ile okul da birbirini besliyor. Kardeş zorbalığı, çocuğun akran zorbalığına karışma riskini de artırıyor (Wolke ve ark., 2015). Hem kardeşinden hem akranından zorbalık gören çocuklarda duygusal sorunlar, yalnız birinde mağdur olanlara göre çok daha yüksek bulundu; büyük olasılıkla kaçabilecekleri güvenli bir yer kalmadığı için (Wolke ve ark., 2015).

Bu çalışmaların hepsi izlem ya da tek zamanlı (kesitsel) araştırmalardır. İlişki bildirirler, nedensellik göstermezler.

Ne yapılabilir: evde atılacak beş adım

1. Adını koyun. Tekrarlayan ve zarar veren davranışı "kardeş kavgası" diye geçiştirmeyin. Çocuğunuza ne yaşadığını ciddiye aldığınızı gösterin.
2. Hekiminize söyleyin. Lancet Psychiatry'deki derleme, sağlık profesyonellerinin kardeş zorbalığını doğrudan sormasını öneriyor (Wolke ve ark., 2015). Sorulmasa da siz anlatabilirsiniz.
3. Hakem değil arabulucu olun. Arabuluculukta ebeveyn suçluyu ilan etmez; iki çocuğun da derdini anlatmasına ve çözümü birlikte bulmalarına yardım eder. 48 ailenin rastgele iki gruba ayrıldığı bir denemede, arabuluculuk eğitimi alan ebeveynlerin çocukları çatışmayı daha yapıcı çözdü ve daha sık uzlaştı (Smith ve Ross, 2007).
4. Sert disiplinin yerine olumlu ebeveynliği koyun. Sert ebeveynlik riski artırırken olumlu ebeveynlik koruyucu bulundu (Tippett ve Wolke, 2015). Bağırmak ve cezalandırmak yerine sınırı sakin ve tutarlı biçimde koymak bu yönde bir adımdır.
5. Okulu da hesaba katın. Evdeki ve okuldaki zorbalık birlikte gidiyor; derleme, bu yüzden müdahalenin evde başlaması gerektiğini söylüyor (Wolke ve ark., 2015). Öğretmenle konuşmak resmi tamamlar.

Ne zaman bir uzmana başvurmalı?

• Davranış haftalarca sürüyor ve evdeki önlemlerle azalmıyorsa.
• Çocuğunuzda süregen mutsuzluk, içe kapanma, uyku ya da iştah değişikliği, okula gitmek istememe görüyorsanız.
• Çocuk hem evde hem okulda zorbalık yaşıyorsa.
• Zorbalık uygulayan çocuğun öfkesi ya da davranışı sizi zorluyorsa: o çocuk da yardımı hak eder.
• Kendine zarar verme ya da intihar düşüncesinden söz ediliyorsa: beklemeyin, aynı gün yardım isteyin.

Bilmediklerimiz

Elimizdeki kanıt büyük izlem çalışmalarına ve bir derlemeye dayanıyor; bu çalışmalar ilişki gösteriyor, nedeni kanıtlamıyor. Kardeş zorbalığının ruhsal sonuçlarını bir araya toplayan bir meta analiz bu yazı için bulunamadı; bu yüzden ortak bir etki büyüklüğü veremiyoruz. Müdahale tarafı daha da ince: bir sistematik derleme, okul çağındaki çocuklarda kardeş çatışmasını azaltmaya yönelik yalnızca beş program çalışması bulabildi (Tucker ve Finkelhor, 2017). Veriler İngiltere ve ABD örneklemlerinden geliyor; Türkiye'de aynı soruyu soran uzun bir izlem çalışmasına ulaşılamadı.

Kısaca

• Kardeş kavgasını zorbalıktan ayıran şey şiddet değil, tekrardır.
• 12 yaşında sık kardeş zorbalığı bildiren çocuklarda 18 yaşında depresyon ve kendine zarar verme olasılığı yaklaşık iki kat yüksek bulundu.
• Risk yalnız mağdurda değil; zorbalık uygulayan çocuk da dikkat ister.
• Hem evde hem okulda zorbalık yaşayan çocuğun yükü en ağırıdır.
• Adını koymak, hekime söylemek, arabulucu olmak ve sert disiplinden uzaklaşmak evde atılabilecek adımlardır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Acil bir durumda: 112 · ALO 183

Kaynaklar

1. Bowes L, Wolke D, Joinson C, Lereya ST, Lewis G. (2014). Sibling bullying and risk of depression, anxiety, and self-harm: a prospective cohort study. Pediatrics, 134(4), e1032-e1039. https://doi.org/10.1542/peds.2014-0832 · PMID 25201801
2. Dantchev S, Zammit S, Wolke D. (2018). Sibling bullying in middle childhood and psychotic disorder at 18 years: a prospective cohort study. Psychological Medicine, 48(14), 2321-2328. https://doi.org/10.1017/S0033291717003841 · PMID 29429415
3. Dantchev S, Hickman M, Heron J, Zammit S, Wolke D. (2019). The independent and cumulative effects of sibling and peer bullying in childhood on depression, anxiety, suicidal ideation, and self-harm in adulthood. Frontiers in Psychiatry, 10, 651. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2019.00651 · PMID 31616323
4. Dantchev S, Wolke D. (2019). Trouble in the nest: antecedents of sibling bullying victimization and perpetration. Developmental Psychology, 55(5), 1059-1071. https://doi.org/10.1037/dev0000700 · PMID 30762414
5. Smith J, Ross H. (2007). Training parents to mediate sibling disputes affects children's negotiation and conflict understanding. Child Development, 78(3), 790-805. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2007.01033.x · PMID 17517005
6. Tippett N, Wolke D. (2015). Aggression between siblings: associations with the home environment and peer bullying. Aggressive Behavior, 41(1), 14-24. https://doi.org/10.1002/ab.21557 · PMID 25187483
7. Tucker CJ, Finkelhor D, Turner H, Shattuck A. (2013). Association of sibling aggression with child and adolescent mental health. Pediatrics, 132(1), 79-84. https://doi.org/10.1542/peds.2012-3801 · PMID 23776124
8. Tucker CJ, Finkelhor D. (2017). The state of interventions for sibling conflict and aggression: a systematic review. Trauma, Violence, & Abuse, 18(4), 396-406. https://doi.org/10.1177/1524838015622438 · PMID 26681173
9. Wolke D, Tippett N, Dantchev S. (2015). Bullying in the family: sibling bullying. The Lancet Psychiatry, 2(10), 917-929. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(15)00262-X · PMID 26462226