Tanısı olmayan birinde DEHB ilacı odak ve başarı getirir mi? Araştırmaların cevabı

Sık sorulan bir soru: "DEHB ilacı, tanısı olmayan birine de odak verir mi?" Özellikle sınav dönemlerinde bu ilaçlar bir tür ders hapı gibi anılıyor. Kısa cevap: hayır, ders hapı değil. Bu yazıda kontrollü çalışmaların ne bulduğunu, kişinin hissettiğiyle testlerin ölçtüğü arasındaki farkı ve dikkatte zorlanan biri için doğru adımın ne olduğunu bulacaksınız.

Ders hapı denen şey nedir, neden kullanılıyor?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda (DEHB, İngilizcesi ADHD) kullanılan ilaçların çoğu uyarıcı ilaçlardır: metilfenidat ve amfetamin türevleri. Bu ilaçlar reçeteyle, tanı konmuş kişiye ve hekim takibiyle verilir. "Amaç dışı kullanım" ise ilacın reçetesiz, başkasının reçetesinden ya da tedavi dışı bir amaçla alınmasıdır.

ABD'de yapılan ulusal bir taramada, reçeteli uyarıcı ilacı amacı dışında kullananların en sık gerekçesi uyanık kalmak ya da odaklanmaktı (%56,3). İlaç çoğunlukla bir arkadaştan ya da akrabadan, ücretsiz alınmıştı (%56,9) (Compton ve ark., 2018). Yani bu kullanım çoğu zaman "sınav için bir tane ver" diye başlıyor.

Şu durumlar size tanıdık geliyorsa konu sizin için de geçerli olabilir:

• Sınav ya da teslim tarihi yaklaşınca "bir hap olsa da odaklansam" diye düşünmek
• Bir arkadaşın ilacını denemek ya da denemek için teklif almak
• Kendi reçetenizdeki ilacı yazılandan farklı biçimde, ders ya da iş için fazladan kullanmak
• Uzun süredir dikkat dağınıklığı, erteleme ve yarım kalan işlerle uğraşıp bunun nedenini bilmemek

Dikkatte zorlanıyorsanız: ne zaman ve kime başvurmalı?

Ara sıra dikkatin dağılması tek başına hastalık değildir. Dikkat sorunu yıllardır sürüyorsa, çocukluktan beri hatırlanıyorsa ve okulda, işte, evde ya da ilişkilerde belirgin zorluk yaratıyorsa bir değerlendirme istemek yerinde olur. Bunun için başvurulacak kişi bir psikiyatri uzmanıdır; çocuk ve ergenlerde çocuk ve ergen psikiyatristidir.

Değerlendirme bir görüşmeyle yapılır. Belirtilerin ne zamandır sürdüğü, hangi ortamlarda görüldüğü ve günlük hayatı ne kadar etkilediği sorulur. Uykusuzluk, kaygı, depresyon ya da madde kullanımı gibi dikkati bozabilen başka nedenler ayrıca gözden geçirilir. Gerekirse ölçekler kullanılır, bir yakından bilgi alınır.

Bu değerlendirmenin değeri şudur: dikkat sorununun nedeni DEHB ise etkili bir tedavi vardır; başka bir şeyse ödünç bir ilaç o nedeni çözmez. İki durumda da tahmin yerine bilgiyle hareket edersiniz.

Kontrollü çalışmalar ne buldu?

Bu sorunun cevabı "çift kör, plasebo kontrollü" denemelerden gelir. Böyle bir denemede sağlıklı gönüllüler bir gün ilaç, bir gün plasebo (etkisiz kapsül) alır; hangisini aldıklarını ne kendileri bilir ne araştırmacı. Ardından aynı testler yapılır: bellek, akılda tutma (çalışma belleği), dürtü kontrolü, zekâ ve akademik başarı (Ilieva ve ark., 2013).

Sağlıklı yetişkinlerde 47 çalışmayı bir araya getiren bir meta analizin toplu sonucu şöyle: metilfenidatın bilişe genel etkisi küçük bulundu (standart etki büyüklüğü 0,21), amfetaminde ise etki görülmedi (Roberts ve ark., 2020). Metilfenidatın küçük etkisi en çok hatırlama, sürekli dikkat ve dürtü kontrolündeki iyileşmeden geliyordu (Roberts ve ark., 2020).

48 çalışma ve 1.409 kişiyi kapsayan bir başka meta analizde dürtü kontrolü ve kısa süreli bellekte küçük ama anlamlı bir iyileşme vardı; yazarlara göre genel etki muhtemelen mütevazı (Ilieva ve ark., 2015). Uzun süreli bellekteki orta düzey etki ise yayın yanlılığı işaretiyle gölgelendi (Ilieva ve ark., 2015). Yayın yanlılığı, olumlu sonuç veren çalışmaların daha kolay yayımlanması ve böylece etkinin olduğundan büyük görünmesi demektir.

Özetle: tanısı olmayan kişide etki küçük, risk gerçek; algılanan fayda ölçülenden büyük (Ilieva ve ark., 2013). "Zihni açan hap" beklentisini karşılayacak büyüklükte değil.

Hissedilen ile ölçülen neden ayrışıyor?

Sağlıklı gençlerde yapılan çift kör bir çapraz denemede katılımcılar ilaçlı günde daha başarılı olduklarını düşündü; testlerin geneli ise iyileşme göstermedi (Ilieva ve ark., 2013). Kısacası kişi kendini daha iyi hissediyor, ama ölçüm aynı şeyi söylemiyor.

40 sağlıklı yetişkinle yapılan bir denemede, tek doz ilaç zor bir problemde çabayı artırdı: karar süresi ve hamle sayısı yükseldi. Ulaşılan çözümün değeri ise plaseboya göre düştü (Bowman ve ark., 2023). Yani daha çok uğraşmak, daha iyi sonuç anlamına gelmedi.

Gerçek hayattan bir veri de aynı yöne bakıyor. DEHB tanısı olmayan 898 üniversite öğrencisinin izlendiği bir çalışmada, amaç dışı uyarıcı kullananların not ortalaması artmadı ve kullanmayan akranlarına göre bir üstünlük görülmedi (Arria ve ark., 2017). Bu bir gözlem çalışmasıdır; ilacın notu düşürdüğünü göstermez, ama beklenen avantajın ortaya çıkmadığını gösterir.

Bu bulguların birlikte söylediği şu: tanı yoksa bu ilaçlar zihni keskinleştirmekten çok, keskin hissettiriyor.

DEHB tanısı varsa tablo farklı

Bu yazıdaki bulgular tanısı olmayan kişilerle ilgilidir. DEHB tanısı olanlarda durum farklıdır. 133 çift kör çalışmayı birleştiren bir ağ meta analizinde bu ilaçlar yetişkinlerde de DEHB belirtilerini plasebodan daha çok azalttı (Cortese ve ark., 2018). Bu, kanıt hiyerarşisinin üst basamağında duran, geniş bir toplu sonuçtur.

Bu yüzden tanınız varsa ve tedavi görüyorsanız, "sağlıklılarda işe yaramıyormuş" diye tedavinizi kendi başınıza bırakmayın. İlacın başlanması, değiştirilmesi ya da kesilmesi hekiminizle birlikte karar verilen bir konudur.

Tanısız kullanımın riskleri

Tanı yoksa risk gerçektir. Amaç dışı kullanımı inceleyen sistematik bir derlemeye göre bazı kişilerde ölüm dahil ağır sağlık sonuçları görüldü; kullanımın çoğunda ciddi tıbbi sorun bildirilmemesi ise size bir şey olmayacağı anlamına gelmez (Faraone ve ark., 2020). Reçetesiz kullanımda kişisel sağlık durumunuzu kimse gözden geçirmemiş olur.

Metilfenidat Türkiye'de kırmızı reçeteyle verilen kontrollü bir ilaçtır. Reçetesiz kullanım hem yasal hem tıbbi risk taşır.

Bilmediklerimiz

Bulguların sınırı da var. Çalışmaların çoğu tek dozluk laboratuvar testlerine dayanıyor; gerçek hayattaki tekrarlayan kullanımı yansıtmıyor (Roberts ve ark., 2020). Uzun süreli kullanımın bilişe etkisi ve riski ise hâlâ açık bir soru. Öğrenci çalışması gibi gerçek hayattan veriler ise gözleme dayandığı için neden sonuç ilişkisi kuramaz.

Kısaca

• Tanısı olmayan sağlıklı yetişkinlerde uyarıcı ilaçların bilişe etkisi küçük; metilfenidatta küçük bir etki, amfetaminde toplu sonuçta etki görülmedi.
• Kişiler ilaçlı günde kendilerini daha başarılı hissetti, ama testlerin geneli iyileşme göstermedi; zor bir problemde çaba arttı, çözümün kalitesi düştü.
• Amaç dışı uyarıcı kullanan öğrencilerin not ortalaması artmadı.
• DEHB tanısı olanlarda bu ilaçlar belirtileri plasebodan daha çok azaltıyor; tedavi kararları hekiminizle birlikte verilir.
• Dikkatte uzun süredir zorlanıyorsanız doğru adım ödünç ilaç değil, bir psikiyatri uzmanının değerlendirmesidir.
• Reçetesiz kullanım hem yasal hem tıbbi risk taşır.

Reçetesiz uyarıcı kullanımı kontrolden çıktıysa destek almak işe yarar; yardım için: 112 · ALO 183

Kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da hayati bir tehlike söz konusuysa 112'yi arayın.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. Compton WM, Han B, Blanco C, ve ark. (2018). Prevalence and Correlates of Prescription Stimulant Use, Misuse, Use Disorders, and Motivations for Misuse Among Adults in the United States. American Journal of Psychiatry, 175(8), 741-755. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2018.17091048 · PMID 29656665
2. Ilieva I, Boland J, Farah MJ. (2013). Objective and subjective cognitive enhancing effects of mixed amphetamine salts in healthy people. Neuropharmacology, 64, 496-505. https://doi.org/10.1016/j.neuropharm.2012.07.021 · PMID 22884611
3. Roberts CA, Jones A, Sumnall H, ve ark. (2020). How effective are pharmaceuticals for cognitive enhancement in healthy adults? A series of meta-analyses of cognitive performance during acute administration of modafinil, methylphenidate and D-amphetamine. European Neuropsychopharmacology, 38, 40-62. https://doi.org/10.1016/j.euroneuro.2020.07.002 · PMID 32709551
4. Ilieva IP, Hook CJ, Farah MJ. (2015). Prescription Stimulants' Effects on Healthy Inhibitory Control, Working Memory, and Episodic Memory: A Meta-analysis. Journal of Cognitive Neuroscience, 27(6), 1069-1089. https://doi.org/10.1162/jocn_a_00776 · PMID 25591060
5. Bowman E, Coghill D, Murawski C, ve ark. (2023). Not so smart? "Smart" drugs increase the level but decrease the quality of cognitive effort. Science Advances, 9(24), eadd4165. https://doi.org/10.1126/sciadv.add4165 · PMID 37315143
6. Arria AM, Caldeira KM, Vincent KB, ve ark. (2017). Do college students improve their grades by using prescription stimulants nonmedically? Addictive Behaviors, 65, 245-249. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2016.07.016 · PMID 27469455
7. Cortese S, Adamo N, Del Giovane C, ve ark. (2018). Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 5(9), 727-738. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30269-4 · PMID 30097390
8. Faraone SV, Rostain AL, Montano CB, ve ark. (2020). Systematic Review: Nonmedical Use of Prescription Stimulants: Risk Factors, Outcomes, and Risk Reduction Strategies. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 59(1), 100-112. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2019.06.012 · PMID 31326580

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin