Randevuları karıştırmak DEHB mi? Yetişkinlerde tanı nasıl konur, sonra ne yapılır

Sık sorulan bir soru: "Randevularımı karıştırıyorum, son tarihleri kaçırıyorum, ajandayı bir haftadan fazla tutamıyorum. Bende DEHB mi var?" Bu yazıda yetişkinlerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) gündelik hayatta nasıl göründüğünü, tanının neden bir listeyle değil bir görüşmeyle konduğunu ve tedavi seçenekleri hakkında bugün ne bildiğimizi bulacaksınız.

Düzen kurmakta güçlük: nasıl görünür, ne zaman sorun sayılır?

Yetişkinlerde dikkat eksikliği çoğu zaman düzen kurmakta güçlük olarak görünür. Aşağıdaki örnekler bir testin maddeleri değil, yetişkin DEHB görüşmesinin temalarından esinlenerek yazıldı:

• Bir işin ne kadar süreceğini kestirememek, raporu son saate bırakmak
• Aynı saate iki randevu vermek, randevuları karıştırmak
• Evrakın ve faturaların birikmesi
• Bir ajandaya ya da plana heves ederek başlayıp birkaç hafta içinde bırakmak
• Çocuklukta bunların benzerleri: ödevin son geceye kalması, çantanın ve defterin hep dağınık olması, ödev defterinin birkaç haftada bırakılması

Bu örnekler pek çok kişiye tanıdık gelir. Tanıdık gelmeleri tek başına DEHB demek değildir. Tanı için belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması gerekir; belirtiler yıllar içinde biçim değiştirebilir (Majarwitz ve Perumareddi, 2023). Değerlendirmede belirtilerin hayatın hangi alanlarını zorladığı da ayrıca sorulur (Hong ve ark., 2020). Yani asıl soru "bende de oluyor mu" değil, "çocukluğumdan beri sürüyor mu ve hayatımı zorluyor mu" sorusudur.

Ne zaman ve kime başvurmalı?

Bu örüntü çocukluğunuzdan beri sürüyorsa ve işinizi, evinizi ya da ilişkilerinizi zorluyorsa bir psikiyatristle görüşmek iyi bir başlangıçtır. Görüşmeye gitmeden önce şunları hazırlamak işinize yarar:

• Bugünden somut örnekler: hangi işte, ne sıklıkla oluyor, size neye mal oluyor
• Çocukluktan somut örnekler: okul yılları, ödevler, öğretmenlerin söyledikleri
• Mümkünse çocukluğunuzu bilen bir yakınınızla, örneğin anne babanızla ya da bir kardeşinizle konuşmak

İnternette doldurduğunuz bir testin sonucunu tanı saymayın. Liste doldurmak tanı değildir; bir sonraki bölüm bunun nedenini anlatıyor.

Değerlendirmede ne olur?

Yetişkin DEHB tanısında kullanılan araçlardan biri DIVA-5'tir: DSM-5 ölçütlerine dayanan, hekimin yürüttüğü yarı yapılandırılmış bir görüşme (Hong ve ark., 2020). "Yarı yapılandırılmış" şu demektir: sorular belli bir çerçevede ilerler, hekim de örnekleri açar ve ayrıntı ister. Her ölçüt için hem çocukluktan hem bugünden somut örnekler istenir; belirtilerin başlama yaşı ve hayatı hangi alanlarda zorladığı sorulur, mümkünse bir yakın da dinlenir (Hong ve ark., 2020).

Neden bir liste yetmiyor?

Kısa tarama ölçekleri işe yarar, ama tanı koymaz. Genel nüfus verisiyle yapılan bir çalışmada, altı soruluk bir tarama ölçeğinde eşiği aşanların yaklaşık üçte biri ayrıntılı görüşmede tanı ölçütlerini karşılamadı (Ustun ve ark., 2017). Aynı ölçek, görüşmede tanı alan kişilerin büyük çoğunluğunu yakaladı (Ustun ve ark., 2017). Yani tarama, kimin daha ayrıntılı değerlendirilmesi gerektiğini gösterir; kararı görüşme verir.

Kaygı da işi karıştırabilir. Küçük bir çalışmada, kişinin kendi doldurduğu ölçekler DEHB ile kaygıyı birbirinden ayırmakta zorlandı (Grogan ve ark., 2018). Bu çalışmada gruplar küçüktü ve tanılar yapılandırılmış bir görüşmeyle doğrulanmamıştı; bulgu bu sınırla okunmalı (Grogan ve ark., 2018).

Sosyal medyadaki testler ise çoğu zaman bu kadar bile değildir. TikTok'ta #adhdtest etiketli en popüler 50 videonun 46'sı geçerli tarama sorularıyla örtüşmüyordu (Verma ve Sinha, 2025).

Bugün ne biliyoruz: ne kadar yaygın, neden çocukluk şartı?

DEHB, beynin birden çok devresindeki düzenleme farkıyla ilişkili, gelişimle birlikte ortaya çıkan bir durumdur (nörogelişimsel bozukluk); dikkatsizlik, dürtüsellik ve hareketlilikle kendini gösterir (Majarwitz ve Perumareddi, 2023). Belirtiler çoğu zaman hayat boyu sürer, ama biçim değiştirebilir (Majarwitz ve Perumareddi, 2023).

Genel erişkin nüfusta yapılmış çalışmaları birleştiren bir meta analiz iki ayrı oran verdi (Song ve ark., 2021). Çocukluk şartı aranmadan, yalnız bugünkü belirtilere bakılınca yetişkinlerin %6,76'sı belirti ölçütlerini karşılıyor; çocukluktan başlayıp süren DEHB ise %2,58 (Song ve ark., 2021). Her iki oran da yaş ilerledikçe azalıyordu (Song ve ark., 2021). Aradaki fark, bugünkü güçlüğün tek başına yetmediğini ve çocukluk sorusunun neden tanının merkezinde durduğunu gösteriyor.

Tedavi seçenekleri ve kanıtın gücü

Yetişkinlerde yapılmış 113 randomize denemeyi ve 14.887 katılımcıyı bir araya getiren geniş bir toplu analiz (ağ meta analizi) bugünkü tabloyu özetliyor (Ostinelli ve ark., 2025). Aşağıdaki sonuçlar büyük ölçüde bu analize dayanıyor.

İlaç tedavisi. Uyarıcı ilaçlar (stimülanlar) ve atomoksetin, yaklaşık 12 haftalık kısa vadede, temel DEHB belirtilerini hem kişinin kendi değerlendirmesinde hem hekim değerlendirmesinde plaseboya göre daha çok azalttı (Ostinelli ve ark., 2025). Bu sonuca duyulan güven çok düşük ile orta arasında değişiyordu (Ostinelli ve ark., 2025). Atomoksetin alanlarda tedaviyi bırakma plaseboya göre daha sıktı; ilaçların yaşam kalitesi gibi başka önemli sonuçlarda etkisi gösterilemedi ve uzun dönemli etki yeterince çalışılmadı (Ostinelli ve ark., 2025). İlaç kullanılıp kullanılmayacağına ve hangisinin uygun olduğuna hekiminizle birlikte karar verilir; yan etkiler yakından izlenir (Majarwitz ve Perumareddi, 2023).

Psikolojik yöntemler. Bilişsel davranışçı terapi (BDT), farkındalık çalışmaları (mindfulness) ve psikoeğitim, yani DEHB'yi ve onunla baş etme yollarını öğrenmek, hekim değerlendirmelerinde plaseboya göre daha iyi sonuç verdi; kişinin kendi değerlendirmesinde bu fark görülmedi (Ostinelli ve ark., 2025). Yazarlar, ilaç dışı yöntemlerin etkisinin değerlendirene göre tutarsız olduğunu belirtiyor. İlaç dışı yöntemler ilaçla birlikte de uygulanabilir (Majarwitz ve Perumareddi, 2023).

Zaman yönetimi desteği. İsveç'te yapılan bir denemede, DEHB, otizm ya da başka bir ruhsal duruma bağlı zaman yönetimi güçlüğü olan 75 yetişkin ya bir grup programına ya da bireysel ergoterapiye (uğraşı terapisi) alındı (Lidström Holmqvist ve ark., 2026). Her iki grupta da zaman yönetimi, düzen ve planlama becerileri gelişti; gelişmenin çoğu üç ay sonra da sürüyordu (Lidström Holmqvist ve ark., 2026). İki yöntem arasında fark çıkmadı ve hiç destek almayan bir karşılaştırma grubu yoktu. Bu yüzden sonuç "bu beceri çalışılabilir" diye okunmalı, "etkisi kesinleşti" diye değil.

Kendi yapabilecekleriniz

• Zorlandığınız durumları birkaç hafta boyunca not edin; görüşmede soyut "dağınığım" cümlesinden çok daha fazla işe yarar.
• Zaman yönetimini bir karakter meselesi değil, çalışılabilir bir beceri olarak düşünün; ergoterapi ve grup programları bu beceriyi hedefler (Lidström Holmqvist ve ark., 2026).
• Tanı ve tedavi kararını internetteki testlere değil, bir hekimle yapacağınız değerlendirmeye bırakın.

Bilmediklerimiz

DIVA-5 de kusursuz değil. Kore'de 279 katılımcıyla yapılan bir çalışmada iki psikiyatristin tanısıyla %92 uyuştu (Hong ve ark., 2020). İran'da 120 poliklinik başvurusuyla yapılan bir çalışmada başka bir yapılandırılmış görüşmeyle (SCID-5) uyumu %81,66 bulundu (Zamani ve ark., 2021). Yaygınlık çalışmalarının yazarları da yetişkin DEHB'si için iyi tanımlanmış bir tanı yaklaşımına ihtiyaç olduğunu belirtiyor (Song ve ark., 2021). Tedavi tarafında ilaçların uzun dönem etkisi az çalışılmış, ilaç dışı yöntemlerin sonucu ise kimin değerlendirdiğine göre değişiyor (Ostinelli ve ark., 2025).

Kısaca

• Düzen kurmakta güçlük çok kişiye tanıdık gelir; DEHB sorusu, bunun 12 yaşından önce başlayıp sürmesi ve hayatı zorlamasıyla ilgilidir.
• Kısa ölçekler ve internet testleri tanı koymaz: genel nüfus verisinde tarama eşiğini aşanların yaklaşık üçte biri görüşmede tanı ölçütlerini karşılamadı.
• Tanıyı hekim, DIVA-5 gibi çocukluktan bugüne uzanan bir görüşmeyle koyar; bu görüşmenin başka tanı yöntemleriyle uyumu çalışmalarda %81,66 ile %92 arasında bulundu.
• Kısa vadede uyarıcı ilaçlar ve atomoksetin belirtileri plaseboya göre daha çok azalttı, kanıta duyulan güven çok düşük ile orta arasında; psikolojik yöntemlerin etkisi değerlendirene göre değişti. Tedavi kararı hekiminizle birlikte verilir.
• Zaman yönetimi çalışılabilir bir beceridir: bir denemede grup ve bireysel ergoterapiyle gelişti, ama tedavisiz karşılaştırma grubu yoktu.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. Hong M, Kooij JJS, Kim B, ve ark. (2020). Validity of the Korean Version of DIVA-5: A Semi-Structured Diagnostic Interview for Adult ADHD. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 16, 2371-2376. https://doi.org/10.2147/NDT.S262995 · PMID 33116536
2. Zamani L, Shahrivar Z, Alaghband-Rad J, ve ark. (2021). Reliability, Criterion and Concurrent Validity of the Farsi Translation of DIVA-5: A Semi-Structured Diagnostic Interview for Adults With ADHD. Journal of Attention Disorders, 25(12), 1666-1675. https://doi.org/10.1177/1087054720930816 · PMID 32486881
3. Ustun B, Adler LA, Rudin C, ve ark. (2017). The World Health Organization Adult Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Self-Report Screening Scale for DSM-5. JAMA Psychiatry, 74(5), 520-527. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.0298 · PMID 28384801
4. Grogan K, Gormley CI, Rooney B, ve ark. (2018). Differential diagnosis and comorbidity of ADHD and anxiety in adults. British Journal of Clinical Psychology, 57(1), 99-115. https://doi.org/10.1111/bjc.12156 · PMID 28895146
5. Verma S, Sinha SK. (2025). How evidence-based is the "hashtag ADHD test" (#adhdtest). A cross-sectional content analysis of TikTok videos on attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) screening. Australasian Psychiatry, 33(1), 82-88. https://doi.org/10.1177/10398562241291956 · PMID 39422639
6. Majarwitz DJ, Perumareddi P. (2023). Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Across the Spectrum: From Childhood to Adulthood. Primary Care, 50(1), 21-36. https://doi.org/10.1016/j.pop.2022.10.004 · PMID 36822725
7. Song P, Zha M, Yang Q, ve ark. (2021). The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysis. Journal of Global Health, 11, 04009. https://doi.org/10.7189/jogh.11.04009 · PMID 33692893
8. Lidström Holmqvist K, Wingren M, Udumyran R, Holmefur M. (2026). Effectiveness of a group-based time-management intervention: a pragmatic randomised controlled trial. Disability and Rehabilitation, 48(14), 4496-4512. https://doi.org/10.1080/09638288.2026.2614218 · PMID 41527987
9. Ostinelli EG, Schulze M, Zangani C, ve ark. (2025). Comparative efficacy and acceptability of pharmacological, psychological, and neurostimulatory interventions for ADHD in adults: a systematic review and component network meta-analysis. The Lancet Psychiatry, 12(1), 32-43. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(24)00360-2 · PMID 39701638

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin