Göz hareketleri kötü bir anıyı neden hafifletiyor olabilir? EMDR hakkında bildiklerimiz ve bilmediklerimiz

Sık sorulan bir soru: "Gözlerimi sağa sola oynatmak bir anıyı neden hafifletsin?" Bu yazıda önce travmatik bir anının ne zaman sorun sayıldığını, kime başvurabileceğinizi ve tedavi seçeneklerinin ne kadar sağlam olduğunu bulacaksınız. Ardından göz hareketlerinin nasıl işlediğine dair iki açıklamaya bakacağız: birinin desteği daha sağlam, öteki hâlâ açık soru.

Travmatik anı ne zaman sorun olur, EMDR nedir?

Ağır bir olaydan sonra o anının bir süre zihne gelmesi, uykuyu ve gündelik hayatı etkilemesi beklenebilecek bir tepkidir. Haftalar ve aylar geçtiği halde aşağıdaki örüntü sürüyorsa durumu bir uzmanla değerlendirmek yerinde olur:

• Olay istemeden, sanki yeniden yaşanıyormuş gibi zihninize geliyor; kâbuslar görüyorsunuz.
• Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan uzak duruyorsunuz.
• Sürekli tetikte hissediyorsunuz, kolay irkiliyor, zor uykuya dalıyorsunuz.
• Kendinize, başkalarına ya da dünyaya bakışınız karardı; suçluluk ya da utanç geçmiyor.
• İşiniz, ilişkileriniz ya da günlük düzeniniz bu yüzden aksıyor.

Bu tablo travma sonrası stres bozukluğu (TSSB; posttraumatic stress disorder, PTSD) olarak adlandırılır. EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing, göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme), kişinin rahatsız edici anıyı akılda tutarken terapistin el hareketini gözleriyle izlemesi gibi iki yönlü uyaranların kullanıldığı, yapılandırılmış bir psikoterapidir.

Ne zaman ve kime başvurmalı?

Yukarıdaki belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve hayatınızı daraltıyorsa bir psikiyatri uzmanına ya da travma alanında eğitim almış bir klinik psikoloğa başvurabilirsiniz. Belirtiler daha kısa süredir varsa ama çok yoğunsa beklemeniz gerekmez.

Değerlendirmede olayın kendisi kadar belirtilerin ne zamandır sürdüğü, uyku, çökkünlük, alkol ya da madde kullanımı gibi eşlik eden sorunlar ve güvenliğiniz konuşulur. İlk görüşmede olayı bütün ayrıntısıyla anlatmanız gerekmez. Hangi tedavinin seçileceği bu değerlendirmeden sonra, sizinle birlikte kararlaştırılır.

Hangi tedaviler var, kanıt ne kadar sağlam?

Yetişkinlerde TSSB için yapılmış 114 randomize kontrollü denemeyi bir araya getiren bir derleme, travma odaklı bilişsel davranışçı terapinin (BDT) ve EMDR'nin klinik olarak önemli bir etki gösterdiğini buldu; yazarlar ikisini de ilk basamak tedavi olarak öneriyor (Lewis ve ark., 2020). Travma odaklı BDT içinde kanıtı en güçlü olanlar bilişsel işleme terapisi, bilişsel terapi ve uzun süreli maruz bırakma (prolonged exposure) oldu (Lewis ve ark., 2020). Aynı yazarlar seçimin hasta ile klinisyenin kanıta dayanarak birlikte vereceği bir karar olmasını vurguluyor (Lewis ve ark., 2020).

EMDR'yi ayrıca inceleyen 76 denemenin toplu sonucunda EMDR, kontrol koşullarına göre belirgin fayda sağladı (Cuijpers ve ark., 2020). Ancak bu çalışmaların az bir kısmında yanlılık riski düşüktü; EMDR'nin başka terapilerden daha etkili göründüğü sonuç da yanlılık riski düşük çalışmalarda görülmedi (Cuijpers ve ark., 2020). Yazarların vardığı yer şu: EMDR TSSB'de kısa vadede etkili olabilir, ama kesin sonuç için çalışmaların niteliği yetersiz; TSSB dışındaki sorunlarda önermek için yeterli kanıt yok (Cuijpers ve ark., 2020).

İlaç tedavisinin gerekip gerekmediğine ve hangisinin uygun olduğuna hekiminizle birlikte karar verilir.

Birinci açıklama: zihnin sınırlı çalışma alanı

EMDR'nin nasıl işlediğine dair birkaç kuram önerildi: işleyen bellek, beynin iki yarısı arasındaki iletişim, bedensel uyarılmanın yatışması ve anının yeniden pekiştirilmesi (Calancie ve ark., 2018). Bu yazıda bunların ilki ile sonuncusuna bakıyoruz.

İşleyen bellek (working memory), bilgiyi o anda akılda tutup üzerinde çalıştığımız, kapasitesi sınırlı alandır. Anıyı akılda tutarken gözle bir uyaranı izlemek bu alanı iki işe böler; kurama göre anıya düşen pay daralır ve anı daha az canlı, daha az yüklü hale gelir (Gunter ve Bodner, 2008).

Bu fikri sınayan üç deneyde, nahoş anılarını hatırlayan gönüllülerde göz hareketi yalnız anı o sırada akılda tutulduğunda fayda sağladı (Gunter ve Bodner, 2008). Yatay ve dikey göz hareketi eşit fayda sağladı; duyulanı yüksek sesle tekrarlamak ve çizim yapmak da işe yaradı (Gunter ve Bodner, 2008). Yani belirleyici olan gözün yönü değil, zihnin ikinci bir işle meşgul olması gibi görünüyor.

15 laboratuvar çalışmasını (942 katılımcı) birleştiren bir meta analizde, geriye doğru saymak gibi başka çift görevler de anının canlılığını ve duygusal yükünü göz hareketine benzer ölçüde azalttı (Houben ve ark., 2020). Göz hareketinin canlılıktaki ek üstünlüğü küçüktü (d = 0,29) (Houben ve ark., 2020). Yazarların da belirttiği gibi bu laboratuvar bulguları klinik uygulamaya doğrudan genellenemez (Houben ve ark., 2020).

İkinci açıklama: hatırlanan anı yeniden yazılabilir mi?

Anının yeniden pekiştirilmesi (reconsolidation) şu fikre dayanır: bir anı her hatırlandığında kısa bir süre için değişebilir hale geçer, sonra yeniden "kaydedilir". Sıçanlarda yapılan deneyde hatırlatılan korku anısı yeniden kararsız hale geçti ve korunması için yeniden pekiştirilmesi gerekti (Nader ve ark., 2000). Müdahale hatırlatmadan 6 saat sonra yapılınca anı etkilenmedi; yani bu değişebilirlik bir zaman penceresiyle sınırlıydı (Nader ve ark., 2000).

İnsanda tablo karışık. Bir meta analizde, korku anısı hatırlatıldıktan sonra yapılan sönme çalışması (korkulan uyaranın zararsız biçimde tekrar sunulması), standart sönmeye göre korkunun geri dönüşünü küçük ile orta düzeyde azalttı (g = 0,40) (Kredlow ve ark., 2016). Sağlıklı gönüllülerle yapılan, önceden kayıtlı ve yüksek güçlü bir yineleme çalışması ise bu yararı göremedi (Chalkia ve ark., 2020). Dolayısıyla EMDR'nin anıyı gerçekten "yeniden yazıp yazmadığı" bugün yanıtı olmayan bir soru.

Bu bilgi sizin için ne anlama geliyor?

Bir tedavinin nasıl işlediğini tam bilmemek, işe yaramadığı anlamına gelmez. Etkinlik sorusu klinik denemelerle, işleyiş sorusu laboratuvar çalışmalarıyla yanıtlanır; bu yazıdaki işleyiş bulgularının çoğu laboratuvardan geliyor.

Laboratuvardaki çift görev bulguları evde kendi başınıza uygulayacağınız bir yöntem anlamına gelmez. EMDR, değerlendirme ve hazırlık aşamaları olan yapılandırılmış bir terapinin parçası olarak, bu alanda eğitimli bir terapistle yürütülür.

Bilmediklerimiz

EMDR'nin nasıl işlediğine dair araştırma hâlâ başlangıç aşamasında (Landin-Romero ve ark., 2018). İşleyen bellek açıklamasının laboratuvar desteği daha sağlam, ama bu çalışmalar tedavi gören kişilerle değil gönüllülerle yapıldı. Yeniden pekiştirme ise hayvanda gösterildi; insanda sonuçlar birbirini tutmuyor.

Kısaca

• Yetişkinlerde TSSB için travma odaklı BDT ve EMDR ilk basamak olarak önerilen psikoterapiler arasında; EMDR'nin başka terapilerden üstünlüğü yanlılık riski düşük çalışmalarda görülmedi.
• Laboratuvarda, anıyı akılda tutarken zihni ikinci bir işle meşgul etmek anının canlılığını ve duygusal yükünü azalttı; göz hareketinin ek payı küçüktü.
• Anının yeniden pekiştirilmesi hayvanda gösterildi; insanda bir meta analiz küçük ile orta düzeyde etki buldu, önceden kayıtlı bir yineleme ise yarar göremedi.
• EMDR'nin nasıl işlediğine dair araştırma hâlâ başlangıç aşamasında.
• Travmanın izi bir aydan uzun sürüyor ve hayatınızı daraltıyorsa bir uzmana başvurmak yerinde olur.

Kendinize zarar verme düşünceniz varsa ya da hayati bir tehlike söz konusuysa 112'yi arayın.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Kaynaklar

1. Lewis C, Roberts NP, Andrew M, ve ark. (2020). Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: systematic review and meta-analysis. European Journal of Psychotraumatology, 11(1), 1729633. https://doi.org/10.1080/20008198.2020.1729633 · PMID 32284821
2. Cuijpers P, van Veen SC, Sijbrandij M, ve ark. (2020). Eye movement desensitization and reprocessing for mental health problems: a systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 49(3), 165-180. https://doi.org/10.1080/16506073.2019.1703801 · PMID 32043428
3. Calancie OG, Khalid-Khan S, Booij L, ve ark. (2018). Eye movement desensitization and reprocessing as a treatment for PTSD: current neurobiological theories and a new hypothesis. Annals of the New York Academy of Sciences, 1426(1), 127-145. https://doi.org/10.1111/nyas.13882 · PMID 29931688
4. Gunter RW, Bodner GE. (2008). How eye movements affect unpleasant memories: support for a working-memory account. Behaviour Research and Therapy, 46(8), 913-931. https://doi.org/10.1016/j.brat.2008.04.006 · PMID 18565493
5. Houben STL, Otgaar H, Roelofs J, ve ark. (2020). The effects of eye movements and alternative dual tasks on the vividness and emotionality of negative autobiographical memories: a meta-analysis of laboratory studies. Journal of Experimental Psychopathology, 11(1). https://doi.org/10.1177/2043808720907744
6. Nader K, Schafe GE, LeDoux JE. (2000). Fear memories require protein synthesis in the amygdala for reconsolidation after retrieval. Nature, 406(6797), 722-726. https://doi.org/10.1038/35021052 · PMID 10963596
7. Kredlow MA, Unger LD, Otto MW. (2016). Harnessing reconsolidation to weaken fear and appetitive memories: a meta-analysis of post-retrieval extinction effects. Psychological Bulletin, 142(3), 314-336. https://doi.org/10.1037/bul0000034 · PMID 26689086
8. Chalkia A, Schroyens N, Leng L, ve ark. (2020). No persistent attenuation of fear memories in humans: a registered replication of the reactivation-extinction effect. Cortex, 129, 496-509. https://doi.org/10.1016/j.cortex.2020.04.017 · PMID 32580869
9. Landin-Romero R, Moreno-Alcazar A, Pagani M, ve ark. (2018). How does eye movement desensitization and reprocessing therapy work? A systematic review on suggested mechanisms of action. Frontiers in Psychology, 9, 1395. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.01395 · PMID 30166975

Bu konunun sunum dosyasını (PDF) indirin